9. Ratanavaggo
1. Antepurasikkhāpada-atthayojanā
494. Rājavaggassa paṭhame parittakoti guṇena khuddako .
Pāsādavarasaddassa uparisaddena sambandhitabbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pāsādavarassa upari gato ’’ ti .
Iminā pāsādavarassa upari uparipāsādavaraṃ , taṃ gato upagatoti uparipāsādavaragatoti vacanatthaṃ dasseti .
Ayyānan ti bhikkhūnaṃ .
‘‘ Kāraṇā ’’ ti iminā ‘‘ vāhasā ’’ ti padassatthaṃ dasseti .
Tehīti ayyehi .
497. Antaran ti khaṇaṃ , okāsaṃ vā vivaraṃ vā .
Ghātetun ti hanituṃ .
Icchatīti iminā patthadhātuyā yācanatthaṃ dasseti .
‘‘ Rājantepuraṃ hatthisammaddan ’’ tiādīsu vacanattho evaṃ veditabboti yojanā .
Hatthisammaddan ti hatthisambādhaṭṭhānaṃ .
Assehi sammaddo etthāti assasammaddo .
Rathehi sammaddo etthāti rathasammaddoti vacanatthaṃ atidisanto āha ‘‘ eseva nayo ’’ ti .
‘‘ Sammattan ’’ ti paṭhamakkharena pāṭhassa sambādhassa avācakattā vuttaṃ ‘‘ taṃ na gahetabban ’’ ti .
Tatthāti pāṭhe .
‘‘ Hatthīnaṃ sammaddan ’’ ti iminā uttarapadassa sammaddanaṃ sammaddan ti bhāvatthaṃ dasseti , purimapadena chaṭṭhīsamāsañca .
Purimapāṭhe pana uttarapadassa adhikaraṇatthañca pubbapadena tatiyāsamāsañca dasseti .
Bāhiratthasamāsotipi vuccati .
Pacchimapāṭhe ‘‘ hatthisammaddan ’’ tiādipadassa
V1.104 liṅgavipallāsañcaM0.123 ‘‘ atthī ’’ ti pāṭhasesena yojetabbatañca dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ hatthisammaddo atthī ’’ ti .Rajitabbānīti rajanīyāni , rajituṃ arahānīti attho .
Iminā sambandhakāle purimapāṭhe rañño antepureti vibhattivipallāso kātabboti .
Pacchimapāṭhe pana mukhyatova yujjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ antepure ’’ ti .
498. Avasittassāti khattiyābhisekena abhisittassa .
Itoti sayanigharato .
Iminā pañcamībāhirasamāsaṃ dasseti .
Rañño ratijananaṭṭhena ratanaṃ vuccati mahesī .
Mahesīti ca sābhisekā devī .
Nipubba gamudhātussa nipubbakamudhātuyā pariyāyabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ niggatanti nikkhantan ’’ ti .
Paṭhamaṃ .
2. Ratanasikkhāpadaṃ
502. Dutiye pamussitvāti sativippavāsena pamussitvā .
Puṇṇapattan ti tuṭṭhidāyaṃ .
Tañhi manorathapuṇṇena pattabbabhāgattā ‘‘ puṇṇapattan ’’ ti vuccati .
Tassa sarūpaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ satato pañca kahāpaṇā ’’ ti .
Idha pana kahāpaṇānaṃ pañcasatattā pañcavīsakahāpaṇā adhippetā .
Ābharaṇa saddassa alaṅkārasaddena pariyāyabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ alaṅkāran ’’ ti .
‘‘ Mahālataṃ nāmā ’’ ti iminā na yo vā so vā alaṅkāro , atha kho visesālaṅkāroti dasseti .
Mahantāni mālākammalatākammāni etthāti mahālatā .
Latāgahaṇena hi mālāpi gahitā .
Navahi koṭīhi agghaṃ imassāti navakoṭiagghanakaṃ , navakoṭisaṅkhātaṃ agghaṃ arahatīti vā navakoṭiagghanakaṃ .
504. Ante samīpe vasanasīlattā paricāriko ‘‘ antevāsī ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ paricāriko ’’ ti .
506. Dve leḍḍupātāti thāmamajjhimassa purisassa dve leḍḍupātā .
Saṅgha … pe … navakammānaṃ atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā dukkaṭanti
M0.124 yojanā .Avasesan ti jātarūparajatato avasesaṃ .
Mātukaṇṇapiḷandhanatālapaṇṇampīti mātuyā kaṇṇe piḷandhitatālapaṇṇampi , paṭisāmentassāti sambandho .
‘‘ Kappiyabhaṇḍaṃ hotī ’’ ti iminā akappiyabhaṇḍaṃ na vaṭṭatīti dasseti .
Idan ti bhaṇḍaṃ .
Palibodho
V1.105 nāmāti attano palibodho nāma .Chandenapīti vaḍḍhakīādīnaṃ chandahetunāpi .
Bhayenapīti rājavallabhānaṃ bhayahetunāpi .
Balakkārenāti karaṇaṃ kāro , balena kāro balakkāro , tena , balakkāro hutvā pātetvāti attho .
Tatthāti mahārāme .
Yatthāti yasmiṃ ṭhāne , saṅkā uppajjatīti sambandho .
Mahājanasañcaraṇaṭṭhānesūti bahūnaṃ janānaṃ sañcaraṇasaṅkhātesu ṭhānesu .
Nagahetabbassa hetuṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ palibodho na hotī ’’ ti .
Yasmā palibodho na hoti , tasmā na gahetabbanti adhippāyo .
Ekoti eko bhikkhu passatīti sambandho .
Okkammāti okkamitvā .
Rūpa saddo bhaṇḍapariyāyoti āha ‘‘ bhaṇḍan ’’ ti .
Bhaṇḍaṃ rūpaṃ nāmāti yojanā .
Bhaṇḍikan ti bhaṇḍena niyuttaṃ puṭakaṃ .
Gaṇetvāti gaṇanaṃ katvā .
Nimittantīti ettha itisaddo nāmapariyāyo .
Lañchanādi nimittaṃ nāmāti hi yojanā .
Lañchanādīti ādisaddena nīlapilotikādayo saṅgaṇhāti .
Lākhāyāti jatunā .
Patirūpā nāma idha lajjikukkuccakāti āha ‘‘ lajjino kukkuccakā ’’ ti .
Thāvaran ti jaṅgamā aññaṃ thāvaraṃ .
Addhunoti kālassa .
Samādapetvāti aññe samādapetvā .
Uddissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyāna yācanā ’’ ti ( jā .1.7.59) vuttanayena yācitvāti attho .
507. Ratanasammatan ti manussānaṃ upabhogaparibhoganti .
Dutiyaṃ .
3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadaṃ
508. Tatiye
M0.125 ‘‘ tiracchānabhūtaṃ kathan ’’ ti iminā ‘‘ tiracchānakathan ’’ ti padassa tulyanissitasamāsaṃ dasseti .Rājapaṭisaṃyuttan ti rājūhi paṭisaṃyuttaṃ .
512. Sambahulā bhikkhūti sambandho .
Tasmiṃ gāmeti tasmiṃ paṭhamapavisanagāme .
Taṃ kamman ti taṃ icchitakammaṃ .
Antarāti gāmavihārānamantare .
Bhummatthe cetaṃ nissakkavacanaṃ .
Kulaghare vāti ñātikulaupaṭṭhākakulaghare vā .
Telabhikkhāya vāti telayācanatthāya vā .
Passeti
V1.106 attano passe samīpeti vuttaṃ hoti .Tenāti gāmamajjhamaggena .
Anokkammāti anokkamitvā , apakkamitvāti atthoti .
Tatiyaṃ .
4. Sūcigharasikkhāpadaṃ
517. Catutthe kakārassa padapūraṇabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ bhedanameva bhedanakan ’’ ti .
Assatthiatthe apaccayoti āha ‘‘ taṃ assa atthī ’’ ti .
Assāti pācittiyassa .
Paṭhamaṃ sūcigharaṃ bhinditvā pacchā pācittiyaṃ desetabbanti attho .
Araṇidhanuketi araṇiyā dhanuke .
Vedhaketi kāyabandhanavedhaketi .
Catutthaṃ .
5. Mañcasikkhāpadaṃ
522. Pañcame chedanameva chedanakaṃ , tamassatthīti chedanakan ti atthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ vuttanayamevā ’’ ti .
Nikhaṇitvāti pamāṇātirekaṃ nikhaṇitvā .
Uttānaṃ vā katvāti heṭṭhupari parivattanaṃ vā katvā .
Ṭhapetvāti lambaṇavasena ṭhapetvāti .
Pañcamaṃ .
6. Tūlonaddhasikkhāpadaṃ
526. Chaṭṭhe
M0.126 etthāti mañcapīṭhe .Avanahitabbanti onaddhaṃ , tūlena onaddhaṃ tūlonaddhan ti atthopi yujjati .
Tūlaṃ pakkhipitvāti mañcapīṭhe cimilikaṃ pattharitvā tassupari tūlaṃ pakkhipitvāti atthoti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Nisīdanasikkhāpadaṃ
531. Sattame katthāti kismiṃ khandhake , kismiṃ vatthusmiṃ vā .
Hīti saccaṃ .
Tatthāti cīvarakkhandhake , paṇītabhojanavatthusmiṃ vā .
‘‘ Yathā nāmā ’’ ti iminā ‘‘ seyyathāpī ’’ ti padassa atthaṃ dasseti ,‘‘ purāṇo cammakāro ’’ ti iminā ‘‘ purāṇāsikoṭṭho ’’ ti padassa .
Cammakāro hi asinā cammaṃ kuṭati chindatīti ‘‘ asikoṭṭho ’’ ti vuccati .
Vatthuppannakālamupanidhāya vuttaṃ ‘‘ purāṇo ’’ ti
V1.107 .Tamevūpamaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ yathā hī ’’ ti .
Hīti tappākaṭīkaraṇaṃ , taṃ pākaṭaṃ karissāmīti hi attho .
Cammakāro kaḍḍhatīti sambandho .
Vitthatan ti visālaṃ .
Sopīti udāyīpi .
Taṃ nisīdanaṃ kaḍḍhatīti yojanā .
Tenāti kaḍḍhanahetunā .
Tan ti udāyiṃ .
Santhatasadisan ti santhatena sadisaṃ .
Ekasmiṃ anteti ekasmiṃ koṭṭhāse , phāletvāti sambandhoti .
Sattamaṃ .
8. Kaṇḍupaṭicchādisikkhāpadaṃ
537. Aṭṭhame ‘‘ katthā ’’ tiādīni vuttanayāneva .
539.‘‘ Yassā ’’ ti padassa visayaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ bhikkhuno ’’ ti .
‘‘ Nābhiyā heṭṭhā ’’ ti iminā nābhiyā adho adhonābhīti vacanatthaṃ dasseti ,‘‘ jāṇumaṇḍalānaṃ uparī ’’ ti iminā jāṇumaṇḍalānaṃ ubbha ubbhajāṇumaṇḍalan ti .
Ubbhasaddo hi uparipariyāyo sattamyantanipāto .
Kaṇḍukhajjusaddānaṃ vevacanattā vuttaṃ ‘‘ kaṇḍūti khajjū ’’ ti .
Kaṇḍati bhedanaṃ karotīti kaṇḍu .
Khajjati byadhanaṃ karotīti khajju .
Kesuci potthakesu ‘‘ kacchū ’’ ti pāṭho atthi , so ayutto .
Lohitaṃ
M0.127 tuṇḍaṃ etissāti lohitatuṇḍikā .Piḷayati vibādhayatīti piḷakā .
Ā bhuso asuciṃ savati paggharāpetīti assāvoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ asucipaggharaṇan ’’ ti .
Arisañca bhagandarā ca madhumeho ca .
Ādisaddena dunnāmakādayo saṅgaṇhāti .
Tattha ari viya īsati abhibhavatīti arisaṃ .
Bhagaṃ vuccati vaccamaggaṃ , taṃ darati phāletīti bhagandarā , gūthasamīpe jāto vaṇaviseso .
Madhu viya muttādiṃ mihati secatīti madhumeho , so ābādho muttameho sukkameho rattamehoti anekavidho .
Thulla saddo mahantapariyāyoti āha ‘‘ mahā ’’ ti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ
542. Navame vasse vassakāle adhiṭṭhātabbāti vassikā , vassikā ca sā sāṭikā ceti vassikasāṭikāti .
Navamaṃ .
10. Nandattherasikkhāpadaṃ
547. Dasame
V1.108 ‘‘ catūhi aṅgulehī ’’ ti iminā caturo aṅgulā caturaṅgulāti asamāhāradiguṃ dasseti .Ūnakappamāṇoti bhagavato lāmakapamāṇo .
Iminā omaka saddassa lāmakatthaṃ dassetīti daṭṭhabbanti .
Dasamaṃ .
Ratanavaggo navamo .
Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya
Khuddakavaṇṇanāya yojanā samattā .