57. Hatthacchinnādivatthukathā
119. Hatthacchinnādivatthūsu
V1.231 hatthā chinnā yassāti hatthacchinnotiādivacanatthaṃ dassento āha ‘‘ yassā ’’ tiādi .Maṇibandheti pakoṭṭhante .
So hi yasmā ettha maṇisaṅkhātaṃ alaṅkāravikatiṃ bandhati , tasmā maṇibandhoti vuccati .
Kappareti kapoṇiyaṃ .
Sā hi paresaṃ piṭṭhīsu kapati hiṃsati anenāti ‘‘ kapparo ’’ ti vuccati .
Yassa hatthā chinnā honti , ayaṃ hatthacchinno nāmāti yojanā .
Eseva nayo sesesupi .
Eko vā pādoti yojanā .
Heṭṭhā ‘‘ eko vā dve vā hatthā ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Catūsu hatthapādesu dve vāti eko hattho , eko pādoti dve
M0.269 vā .Kaṇṇāti saddaggahā .
Te hi kaṇṇati savati etehīti kaṇṇāti vuccanti .
Kaṇṇābaddheti kaṇṇacchiddassa ābaddhe .
Saṅghāṭetun ti saṅghaṭanaṃ kātuṃ , ābandhanaṃ kātunti attho .
Ajapadaketi ajapadasaṇṭhāne ṭhāne .
Nāsāti ghānāni .
Tāni hi nāsati abyattasaddaṃ karoti etāhīti nāsāti vuccanti .
Nāsikāti nāsāyeva .
Saṇṭhāpetun ti suṭṭhu ṭhapetuṃ , pakatiyā ṭhapetunti attho .
Nakhasesan ti nakhoyeva seso chinnaṅgulitoti nakhaseso , taṃ .
Agge pure uṭṭhahatīti aṅguṭṭho .
‘‘ Vuttanayenevā ’’ ti iminā ‘‘ nakhasesaṃ adassetvā ’’ ti vacanaṃ atidisati .
Kaṇḍaranāmakāti mahāsiranāmakā .
Te hi kaṃ sarīraṃ dhārentīti kaṇḍarāti vuccanti dhakārassa ḍakāraṃ katvā .
Yesūti kaṇḍaresu , niddhāraṇe bhummaṃ .
Yassa vaggulipakkhakā viya aṅguliyo sambandho honti , ayaṃ phaṇahatthako nāmāti yojanā .
Etan ti phaṇahatthakaṃ .
Chaḷaṅgulādayopi phaṇahatthakeyeva saṅgahetabbāti āha ‘‘ yassapi cha aṅguliyo ’’ tiādi .
Yassapi cha aṅguliyo honti , ayampi phaṇahatthako nāma upacārena .
Khujjoti ettha khujjo sarīro yassatthīti khujjoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ khujjasarīro ’’ ti .
Kasmā khujjoti āha ‘‘ urassa vā ’’ tiādi .
Yassa pana vaṅkaṃ , ayampi khujjo nāmāti yojanā .
Vaṅkan ti ca kuṭilaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Brahmujugattoti ujuṃ gattaṃ ujugattaṃ , brahmuno ujugattaṃ viya ujugattaṃ imassa mahāpurisassāti brahmujugatto , mahāpuriso .
Saṃkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassento āha ‘‘ jaṅghavāmanassa hī ’’ tiādi .
Yesan ti ubhinnaṃ kāyānaṃ .
Bhūtānan ti amanussānaṃ pisācakapetānaṃ .
Attabhāvo hoti viyāti yojanā .
Parivaṭumoti parisamantato vaṭṭulasarīro .
Galagaṇḍīti
V1.232M0.270 ettha gale gaṇḍo yassatthīti galagaṇḍīti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ yassā ’’ tiādi .Etan ti ‘‘ galagaṇḍī ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Tatthāti galagaṇḍipabbājane .
Yan ti vacanaṃ .
Sipadīti ettha sithilaṃ padaṃ imassāti sipadīti vutte bhārapādoyeva gahetabboti āha ‘‘ bhārapādo vuccatī ’’ ti .
Bhāraṃ pādaṃ yassāti bhārapādo .
Ete dve thūlapādarogīsu vattantīti daṭṭhabbaṃ .
Sañjātapiḷakoti sañjātaphoṭo .
Upanāhan ti bhusaṃ bandhanaṃ .
Udakaāvāṭeti udakena puṇṇāyaṃ kāsuyaṃ .
Udakavālikāyāti udakatintena marunā .
Yathā sirā paññāyanti , evaṃ milāpetunti yojanā .
Īdisan ti sirāpaññāyanajaṅghatelanāḷikasabhāvaṃ .
Tathāti yathā pabbajjākāle karoti , tathā katvāti attho .
Pāparogīti ettha pāparogassa sarūpaṃ dassento āha ‘‘ arisa ’’ itiādi .
Tattha ariso ca bhagandaro ca pittañca semho ca kāso ca soso cāti dvando , te ādayo yesaṃ teti arisa … pe … sosādayo .
Ādisaddena heṭṭhā vutte ābādhe saṅgaṇhāti .
Tattha pittasemhasaddehi taṃsamuṭṭhāno rogo gahetabbo .
‘‘ Niccāturo ’’ ti iminā pāparogīti ettha mantutthe pavattassa īpaccayassa niccayogatthaṃ dasseti .
Parisadūsanoti ettha iti saddo nāmapariyāyo , parisadūsano nāmāti hi attho .
Yo attano virūpatāya parisaṃ dūseti , ayaṃ parisadūsano nāmāti yojanā .
Chasarīradosaṃ ādiṃ katvā parisadūsanabhāvaṃ vitthārento āha ‘‘ atidīgho vā ’’ tiādi .
Atidīgho vāti ettha na kevalaṃ paresaṃ dvaṅgulādimattadīgho , atha kho diguṇādidīghovādhippetoti āha ‘‘ aññesan ’’ tiādi .
Nābhipadesoti attano nābhipadeso .
Yathā hi atidīghe paravacanena atidīghassa sarūpaṃ veditabbaṃ , tathā atirassādīsupi atirassasarūpanti daṭṭhabbaṃ .
Mahodaroti mahāudaro .
Kappasīso vāti hatthisīso
M0.271 viya yugasīso vā .Kappa saddo hettha yugatthavācako .
Kaṇṇikakeso vāti kaṇṇikasadisehi kesehi samannāgato .
‘‘ Jātipalitehī ’’ ti iminā jarāvātena pahataṃ palitaṃ nivatteti .
Pakatitambakesoti ettha pakatisaddena kenaci payogena tambakesaṃ nivatteti .
Āvaṭṭasīsoti punappunaṃ vaṭṭatīti āvaṭṭo , kesāvaṭṭo , so etassa sīse atthīti āvaṭṭasīso .
Uddhaggehīti uddhaṃ koṭīhi .
Jālabaddhena viyāti jālena baddhena iva .
Sambaddhabhamuko vāti aññamaññasambaddhabhamuko vā .
Makkaṭabhamukoti makkaṭassa bhamu viya
V1.233 bhamu etassāti makkaṭabhamuko .Vāsikoṇenāti tacchanīkoṭiyā .
Visamacakkaloti ettha cakkākārena lāti pavattati , cakkākāraṃ vā lāti gaṇhātīti cakkalo .
Kekaroti valiro .
So hi kucchitaṃ karotīti kekaroti vuccati .
Kakkaṭassevāti kakkaṭassa iva .
Mūsikakaṇṇoti ākhukaṇṇo .
Jaṭukakaṇṇoti vaggulikaṇṇo .
Aviddhakaṇṇoti acchiddakaṇṇo .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Soti aviddhakaṇṇo .
Kaṇṇe bhagandaro etassāti kaṇṇabhagandaro , soyeva kaṇṇabhagandariko .
Gaṇḍo kaṇṇe etassāti gaṇḍakaṇṇo .
Paggharitapubbenāti paggharitapūyena .
Ṭaṅkito kaṇṇo yassāti ṭaṅkitakaṇṇo .
Gobhattanāḷikāyāti gunnaṃ bhattapānatthaṃ katāya nāḷikāya .
Biḷārakkhi viya atipiṅgalaṃ akkhi etassāti atipiṅgalakkhi .
Madhuvaṇṇo viya piṅgalaṃ akkhi etassāti madhupiṅgalakkhi .
Nippakhumakkhīti ettha pakhumaṃ vuccati akkhamhi jātaṃ lomaṃ .
Tañhi akkhino pakkhadvaye jātattā pakhumanti vuccati .
Natthi pakhumaṃ akkhimhi etassāti nippakhumakkhi .
Assupaggharaṇaṃ akkhimhā etassāti assupaggharaṇakkhi .
Pupphaṃ sañjātaṃ yassa akkhinoti pupphitaṃ .
Pupphitaṃ akkhi yassāti pupphitakkhi .
Akkhipākenāti akkhino dalapariyantesu paccanakena rogena .
Cipiṭanāsikoti anunnatanāsiko .
Sukatuṇḍasadisāyāti suvānaṃ mukhena sadisāya .
Paṭaṅgamaṇḍūkassevāti
M0.272 paṭaṅganāmakassa maṇḍūkassa mukhanimittaṃ iva mukhanimittaṃyevāti yojanā .Ukkhalimukhavaṭṭisadisehīti ukkhaliyā mukhavaṭṭinā sadisehi .
Bhericammasadisehīti bheriyā mukhe nahitacammena sadisehi .
Eḷamukhoti eḷāya niccapaggharitaṃ mukhametasseti eḷamukho .
Uppakkamukhoti uppakkaṃ kuthikaṃ mukhametassāti uppakkamukho .
Saṅkhatuṇḍakoti saṅkhassa tuṇḍena sadiso oṭṭho etassāti saṅkhatuṇḍako .
Aṭṭhakadantasadisehīti aṭṭhakanāmakassa naṅgalassa dantehi sadisehi .
Dante pidahitunti sambandho .
Dantantareti dantavivare , dantamajjhe vā .
Kalandakadanto viyāti kāḷakānaṃ danto viya .
Mahāhanukoti mahanto hanu etassāti mahāhanuko .
Cipiṭahanukoti anunnatahanuko .
Nimmassudāṭhikoti natthi massu ca dāṭhi ca etassāti nimmassudāṭhiko .
Bhaṭṭhaaṃsakūṭoti bhaṭṭho patito aṃsakūṭo imassāti bhaṭṭhaaṃsakūṭo .
Godhāgattoti godhāya gattaṃ viya gattaṃ imassāti godhāgatto
V1.234 .Sabbaṃpetan ti sabbampi etaṃ ‘‘ kacchugatto ’’ tiādivacanaṃ .
Etthāti ‘‘ kacchugatto ’’ tiādivacane .
Vinicchayo veditabboti yojanā .
Bhaṭṭhakaṭikoti bhaṭṭhā pannā kaṭi etassāti bhaṭṭhakaṭiko .
Accuggatehi ānisadamaṃsehīti sambandho .
Vātaṇḍikoti vātena pūrito aṇḍakoso etassāti vātaṇḍiko .
Saṅghaṭṭanajāṇukoti anto natattā aññamaññaṃ saṅghaṭṭanaṃ jāṇu etassāti saṅghaṭṭanajāṇuko .
Vikaṭoti tiriyagamanapādo .
Upaḍḍhapiṇḍikassa atthaṃ saha bhedena dassento āha ‘‘ so duvidho ’’ tiādi .
Tattha duvidho so upaḍḍhapiṇḍiko samannāgatoti yojanā .
Atha vā so upaḍḍhapiṇḍiko heṭṭhā orūḷhāhi mahantīhi jaṅghapiṇḍikāhi samannāgato vā upari ārūḷhāhi mahantīhi jaṅghapiṇḍikāhi samannāgato vāti duvidhoti yojanā .
Piṭṭhikapādoti piṭṭhiyaṃ uṭṭhito pādo etassāti piṭṭhikapādo .
Gaṇḍikaṅguli vāti gaṇḍena uṭṭhito aṅguli
M0.273 etassāti gaṇḍikaṅguli .Sabbopesāti esa sabbopi jano .
Parisaṃ dūsetīti parisadūsano .
Pubbādīhītiādisaddena cakkhupasādassa antarāyakarāni aññānipi vatthūni gahetabbāni .
Dvīhi vā akkhīhi , ekena vā akkhināti yojanā .
Ubhayampīti dvinnaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ ubhayampi vacanaṃ .
Pāḷiyaṃ ‘‘ andhaṃ pabbājentī ’’ ti avatvā ‘‘ kāṇaṃ pabbājentī ’’ ti vuttattā ‘‘ pariyāyenā ’’ ti vuttaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyañhi ‘‘ jaccandho ’’ ti iminā dveakkhikāṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kuṇīti kuṇanaṃ saṃkocanaṃ kuṇaṃ , tametassatthīti kuṇī .
Khañjoti khañjati gativekallabhāvena pavattatīti khañjo .
Kuṇḍapādakoti ettha kuṇḍoti khañjasseva nāmaṃ .
Khañjo hi kuḍati gamanaṃ paṭihanatīti kuṇḍoti vuccati .
Kasmā kuṇḍapādako ?
Kasmā piṭṭhipādamajjhena caṅkamantoti āha ‘‘ majjhe saṃkuṭitapādattā ’’ ti .
Iminā hi kuṇḍapādassa ca piṭṭhipādamajjhena caṅkamanassa ca hetuṃ dasseti .
Eseva nayo anantaravākyepi .
Sabbopesāti esa sabbopi jano .
Pakkhahatoti ettha eko pakkho hato vināso etassāti pakkhahatoti atthaṃ dassento āha ‘‘ eko hattho vā ’’ tiādi .
‘‘ Pakkhapāto ’’ tipi pāṭho , so apāṭhoyeva .
Pakkha saddo hi koṭṭhāsavācako , na paṅgulapariyāyo , pīṭhasabbī vuccatīti pīṭhena sabbati gacchati sīlenāti pīṭhasabbī vuccati .
‘‘ Jiṇṇabhāvena dubbalo ’’ ti iminā jīraṇaṃ jarā , tāya dubbalo jarādubbaloti vacanatthaṃ dasseti .
Balavā hotīti āgantukarogānamabhāvena balavā hoti ,‘‘ vacībhedo nappavattatī ’’ ti iminā mukhamattameva gacchati pavattati , na vacībhedo ettha janeti
V1.235 mūgoti dasseti .Yassa vacībhedo na pavattati , ayaṃ mūgo nāmāti yojanā .
Mammanan ti khalitavacanaṃ .
Yo ekameva akkharaṃ catupañcakkhattuṃ vadati , tassetamadhivacanaṃ .
Badhīroti sutihīno .
So hi hananaṃ sotapasādassa nāsanaṃ vadho , taṃ īrati gacchatīti badhīroti vuccati .
Yo sabbena sabbaṃ na suṇāti , ayaṃ badhīro nāmāti yojanā .
Iminā naṭṭhapasādataṃ dasseti
M0.274 .Ubhayadosavasenāti upalakkhaṇavasena vuttaṃ andhamūgabadhirapabbājane tidosavasenapi vuttattā .
Teti hatthacchinnādayo dvattiṃsajane .
Osāraṇaṃ apatto puggalo atthi , taṃ puggalaṃ saṅgho osāreti ceti yojanā .
Osāretīti saṅghe paveseti .