1. Paṭhamasikkhāpada-atthayojanā
Tiṃsakānantaraṃ
M0.159 tiṃsakānaṃ anantare kāle chasaṭṭhisatasaṅgahā chauttarasaṭṭhiadhikasatehi sikkhāpadehi saṅgahitā ye dhammā saṅgītikārehi saṅgītā , dāni imasmiṃ kāle tesampi dhammānaṃ ayaṃ vaṇṇanā hotīti yojanā . 793. Tatthāti tesu chasaṭṭhisatasaṅgahesu sikkhāpadesu , paṭhamasikkhāpadeti sambandho .
‘‘ Dve tayo ’’ ti ettha vāsaddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ dve vā tayo vā ’’ ti .
Phoṭalaketi kande , miñje vā .
Etan ti ‘‘ gaṇḍike ’’ ti etaṃ nāmaṃ .
‘‘ Pamāṇan ’’ tiiminā matta saddo pamāṇatthova , na appattho , nāpi avadhāraṇatthoti dasseti .
Lasuṇan ti setavaṇṇamūlaṃ mahākandaṃ .
Mahākando hi byañjanasampākādīsu āmagandhānaṃ abhibhavanattā lasīyati kantīyatīti lasuṇan ti vuccati .
Suvaṇṇahaṃsayonin ti suvaṇṇamayena pattena yuttaṃ haṃsayoniṃ .
Jātissaroti jātiṃ bhavaṃ sarati
V1.138 jānātīti jātissaro .Athāti jātissarassa nipphannattā .
Nipphannattho hi athasaddo .
Pubbasinehenāti pubbe manussabhave bhāvitena sinehena .
Tāsan ti pajāpatiyā ca tissannaṃ dhītarānañca .
Taṃ panāti pattaṃ pana .
795. Magadhesūti magadharaṭṭhe ṭhitesu janapadesu .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Idhāti ‘‘ lasuṇaṃ khādeyyā ’’ tipade .
Tampīti māgadhakampi .
Gaṇḍikalasuṇamevāti gaṇḍo phoṭo etassatthīti gaṇḍikaṃ .
Gaṇḍasaddo hi phoṭapariyāyo , bahutthe ikapaccayo .
Bahugaṇḍikalasuṇanti hi vuttaṃ hoti .
Gaṇḍasaddo hi phoṭe ca kapole cāti dvīsu atthesu vattati , idha pana phoṭe vattatīti daṭṭhabbaṃ .
Potthakesu pana oṭṭhajena catutthakkharena pāṭho atthi , so vīmaṃsitvā gahetabbo .
Bahūsu hi pubbapotthakesu
M0.160 kaṇṭhajo tatiyakkharo ca oṭṭhajo catutthakkharo cāti dve akkharā aññamaññaṃ parivattitvā tiṭṭhanti .Na ekadvitimiñjakan ti ekamiñjo palaṇḍuko na hoti , dvimiñjo bhañjanako na hoti , timiñjo haritako na hotīti attho .
Kurundiyaṃ pana vuttanti sambandho .
Saṅkhāditvāti dantehi cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā .
797. Palaṇḍukoti sukandako eko lasuṇaviseso .
Bhañjanakā dīni lokasaṅketopadesato daṭṭhabbāni .
Hīti saccaṃ .
Tassāti cāpalasuṇassa .
Sabhāvenevāti sūpasampākādiṃ vinā attano sabhāvato eva .
Tan ti māgadhakaṃ , pakkhipitunti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Yattha katthacīti yesu kesucīti .
Paṭhamaṃ .
2. Dutiyasikkhāpadaṃ
799. Dutiye saṃdassanaṃ bādhati nisedheti asmiṃ ṭhāneti sambādhan ti vacanatthena paṭicchannokāso sambādho nāmāti dassento āha ‘‘ paṭicchannokāse ’’ ti .
Ubho upakacchakāti dve bāhumūlā .
Te hi upari yaṃkiñci vatthuṃ kacati bandhati etthāti upakacchakāti vuccanti .
Muttakaraṇan ti passāvamaggo .
So hi muttaṃ karoti anenāti muttakaraṇanti vuccati .
Lomo kattīyati chindīyati imāyāti kattari , tāya vā , suṭṭhu daḷhaṃ lomaṃ ḍaṃsatīti saṇḍāso , soyeva saṇḍāsako , tena vā , khurati lomaṃ chindatīti khuro , tena vā saṃharāpentiyāti sambandho .
Saṃharāpentiyāti apanentiyāti .
Dutiyaṃ .
3. Tatiyasikkhāpadaṃ
803. Tatiye
V1.139 muttakaraṇatalaghātaneti muttakaraṇassa talaṃ hananaṃ paharaṇaṃ muttakaraṇatalaghātanaṃ , tasmiṃ muttakaraṇatalaghātane nimittabhūte .Tāva mahantan ti ativiya mahantaṃ .
Kesarenāpīti kiñjakkhenāpi .
So hi ke jale sarati pavattatīti kesaroti vuccati .
805. Gaṇḍaṃ vāti pīḷakaṃ vā .
Vaṇaṃ vāti aruṃ vāti .
Tatiyaṃ .
4. Catutthasikkhāpadaṃ
806. Catutthe
M0.161 rañño orodhā rājorodhā , purāṇe rājorodhā purāṇarājorodhāti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ purāṇe ’’ tiādi .‘‘ Gihibhāve ’’ ti iminā purāṇeti ettha ṇapaccayassa sarūpaṃ dasseti .
Cirāciran ti nipātapaṭirūpakaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ cirena cirenā ’’ ti .
‘‘ Sakkothā ’’ ti iminā kathaṃ tumhe rāgacittaṃ paṭihanitvā attānaṃ dhāretha dhāretuṃ sakkothāti atthaṃ dasseti .
Anārocitepīti bhūtato anārocitepi .
807. Jatunāti lākhāya .
Paṭṭhadaṇḍaketi paṭubhāvena ṭhāti pavattatīti paṭṭho , soyeva daṇḍo paṭṭhadaṇḍo , tassa pavesanaṃ paṭṭhadaṇḍakaṃ , tasmiṃ nimittabhūte .
Etan ti ‘‘ jatumaṭṭhake ’’ ti etaṃ vacananti .
Catutthaṃ .
5. Pañcamasikkhāpadaṃ
810. Pañcame ‘‘ atigambhīran ’’ tipadaṃ kiriyāvisesananti āha ‘‘ atianto pavesetvā ’’ ti .
‘‘ Udakena dhovanaṃ kurumānā ’’ ti iminā ‘‘ udakasuddhikan ’’ tipadassa udakena suddhiyā karaṇanti atthaṃ dasseti .
812. Dvaṅgulapabbaparaman ti ettha dve aṅgulāni ca dve pabbāni ca dvaṅgulapabbaṃ , uttarapade pubbapadalopo .
Dvaṅgulapabbaṃ paramaṃ pamāṇaṃ etassa udakasuddhikassāti dvaṅgulapabbaparamaṃ .
Vitthārato dvaṅgulaparamaṃ , gambhīrato dvipabbaparamanti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ vitthārato ’’ tiādi .
Aṅgulaṃ
V1.140 pavesentiyāti sambandho .Hīti saccaṃ .
‘‘ Catunnaṃ vā ’’ ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ , tiṇṇampi pabbaṃ na vaṭṭati , catunnaṃ pana pagevāti atthoti .
Pañcamaṃ .
6. Chaṭṭhasikkhāpadaṃ
815. Chaṭṭhe bhattassa vissajjanaṃ bhattavissaggoti vutte bhattakiccanti dassento āha ‘‘ bhattakiccan ’’ ti .
Pānīyasaddena pānīyathālakaṃ gahetabbaṃ
M0.162 , vidhūpanasaddena bījanī gahetabbā , upa saddo samīpatthoti sabbaṃ dassento āha ‘‘ ekena hatthenā ’’ tiādi .‘‘ Accāvadatī ’’ tipadassa atikkamitvā vadanākāraṃ dasseti ‘‘ pubbepī ’’ tiādinā .
817.‘‘ Suddhaudakaṃ vā hotū ’’ tiādinā ‘‘ pānīyenā ’’ ti vacanaṃ upalakkhaṇaṃ nāmāti dasseti .
Dadhimatthūti dadhimaṇḍaṃ dadhino sāro , dadhimhi pasannodakanti vuttaṃ hoti .
Rasoti maccharaso maṃsaraso .
‘‘ Antamaso cīvarakaṇṇopī ’’ ti iminā ‘‘ vidhūpanenā ’’ ti vacanaṃ nidassanaṃ nāmāti dasseti .
819. Detīti sayaṃ deti .
Dāpetīti aññena dāpeti .
Ubhayampīti pānīyavidhūpanadvayampīti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Sattamasikkhāpadaṃ
822. Sattame ‘‘ payogadukkaṭaṃ nāmā ’’ ti iminā heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu dukkaṭesu pubbapayogadukkaṭaṃ dasseti .
Na kevalaṃ pubbapayogadukkaṭaṃ ettakameva , atha kho aññampi bahu hotīti dassento āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Saṅghaṭṭanesupīti viloḷanesupi .
Dantehi saṅkhādatīti dantehi cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpade , aññāya bhikkhuniyā kārāpetvāti sambandho .
‘‘ Aññāyā ’’ tipadaṃ ‘‘ viññāpetvā ’’ ti pade kāritakammaṃ .
Mātarampīti ettha pisaddo aññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā pagevāti dasseti .
Tāya vāti viññāpitabhikkhuniyā vā .
Tan ti āmakadhaññaṃ .
Tan ti mahāpaccariyaṃ vuttavacanaṃ .
Pubbāparaviruddhan ti pubbāparato viruddhaṃ .
‘‘ Aññāya … pe … dukkaṭamevā ’’ ti pubbavacane dukkaṭameva vuttaṃ , puna ‘‘ aññāya … pe … dukkaṭan ’’ ti ca pacchimavacane pācittiyañca dukkaṭañca vuttaṃ , tasmā pubbāparaviruddhanti vuttaṃ hoti .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
823. Labbhamānaṃ
V1.141 āmakadhaññanti sambandho .Aññaṃ vā yaṃkiñcīti muggamāsādīhi vā lābukumbhaṇḍādīhi vā aññaṃ yaṃkiñci tilādiṃ vāti .
Sattamaṃ .
8. Aṭṭhamasikkhāpadaṃ
824. Aṭṭhame
M0.163 nibbiṭṭharājabhaṭoti ettha uttarapadassa chaṭṭhīsamāsañca pubbapadena bāhiratthasamāsañca dassento āha ‘‘ nibbiṭṭho ’’ tiādi .Tattha ‘‘ rañño bhatī ’’ ti iminā rañño bhaṭo rājabhaṭoti chaṭṭhīsamāsaṃ dasseti ,‘‘ etenā ’’ ti iminā bāhiratthasamāsaṃ .
Nibbiṭṭhoti niviṭṭho patiṭṭhāpitoti attho .
Keṇīti rañño dātabbassa āyassetamadhivacanaṃ .
Etenāti brāhmaṇena .
Tatoti ṭhānantarato .
Bhaṭasaṅkhātāya keṇiyā pathattā kāraṇattā ṭhānantaraṃ bhaṭapathan ti āha ‘‘ taṃyeva ṭhānantaran ’’ ti .
826. Cattāripi vatthūnīti uccārādīni .
Pāṭekkan ti paṭivisuṃ ekekameva .
Uccāraṃ vātiādīsu vāsaddena dantakaṭṭhādayopi gahetabbāti āha ‘‘ dantakaṭṭha … pe … pācittiyamevā ’’ ti .
Sabbatthāti sabbesu uccārādīsūti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Navamasikkhāpadaṃ
830. Navame ropimaharitaṭṭhāneti ropimaṭṭhāne ca haritaṭṭhāne ca .
Ropiyati asminti ropiyaṃ , taṃyeva ropimaṃ yakārassa makāraṃ katvā .
Etānīti uccārādīni .
Sabbesan ti bhikkhubhikkhunīnaṃ .
Yattha panāti yasmiṃ khetteti .
Navamaṃ .
10. Dasamasikkhāpadaṃ
835. Dasame soṇḍā vāti surāsoṇḍā vā .
Moroti mayūro .
Suvoti suko .
Makkaṭoti vānaro .
Ādisaddena sappādayo saṅgaṇhāti , makkaṭādayopi naccantūti sambandho .
Asaṃyatabhikkhūnan ti vācasikakamme asaṃyatānaṃ bhikkhūnaṃ , dhammabhāṇakagītaṃ vā hotūti yojanā .
Tantiyā guṇena baddhā tantibaddhā .
‘‘ Bhin ’’ tisaṅkhāto rāsaddo etissāti bheri .
Kuṭena katā bheri kuṭabheri , tāya vāditaṃ kuṭabherivāditaṃ , taṃ vā .
Udakabherīti
M0.164 udakena pakkhittā bheri , tāya vāditampi hotūti sambandho . 836. Tesaṃyevāti
V1.142 yesaṃ naccaṃ passati , tesaṃyeva .Yadi pana naccagītavādite visuṃ visuṃ passati suṇāti , pāṭekkā āpattiyoti dassento āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
Aññatoti aññato desato , passatīti sambandho .
‘‘ Oloketvā ’’ ti pade apekkhite upayogatthe topaccayo hoti .
Aññaṃ oloketvāti hi attho .
Aññato vādente passatīti yojanā .
Bhikkhunī na labhatīti sambandho .
Aññe vattumpīti sambandho .
Upahāran ti pūjaṃ .
Upaṭṭhānan ti pāricariyaṃ .
Sabbatthāti sabbesu sayaṃ naccādīsu .
837. Antarārāme vāti ārāmassa antare vā .
Bahiārāme vāti ārāmassa bahi vā .
Aññena vāti salākabhattādīhi aññena vā .
Tādisenāti yādiso corādiupaddavo , tādisenāti .
Dasamaṃ .
Lasuṇavaggo paṭhamo .