10. Kosambakakkhandhakaṃ
271. Kosambakavivādakathā
451. Kosambakakkhandhake
V2.57 ayamanupubbikathā evaṃ veditabbāti yojanā .Vinayaṃ pāḷito ca , tadatthato ca dhāretīti vinayadharo , tathā suttantaṃ dhāretīti suttantiko .
Tesūti dvīsu bhikkhūsu .
Suttantiko bhikkhu nikkhamīti sambandho .
Ācamanaudakāvasesan ti ācameti dhovati anenāti ācamanaṃ , tameva udakaṃ ācamanaudakaṃ , tameva avasesaṃ ācamanaudakāvasesaṃ , avasesaācamanaudakanti attho .
Taṃ bhikkhun ti suttantikaṃ bhikkhuṃ .
Etthāti ācamanaudakāvasesaṭṭhapane .
‘‘ Sace hoti , desessāmī ’’ ti iminā attano subbacabhāvañca sikkhākāmatañca dasseti .
Teti tayā , kathanti sambandho .
Atha vā teti tuyhaṃ , natthīti sambandho .
Asañcicca asatiyā katattā anāpattipakkhopi
M0.399 bhaveyyāti āha ‘‘ natthi āpattī ’’ ti .Ettha pana āpattiyeva .
Soti suttantiko .
Vinayadharopīti vinayadharo pana , ārocesīti sambandho .
Āpajjamānopīti pisaddo garahattho .
Teti vinayadharassa nissitakā , āhaṃsūti sambandho .
Tassāti suttantikassa .
Teti suttantikassa nissitakā , ārocesunti sambandho .
Soti suttantiko .
Musāvādīti abhūtato , abhūtaṃ vā vacanaṃ vadanasīlo .
Esoti vinayadharo .
Teti suttantikassa nissitakā , āhaṃsūti sambandho .
Tatoti kalahavaḍḍhanakāraṇā .
Vinayadharo akāsīti sambandho .
453.‘‘ Na tāva bhinno ’’ ti iminā bhinnoti ettha tapaccayassa avassambhāviyatthe anāgatakālikataṃ dasseti .
Tamevatthaṃ saha upamāya dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
Tan ti sassaṃ .
‘‘ Bhijjissatī ’’ ti iminā bhijjissatīti bhinnoti vacanatthaṃ dasseti .
So ca khoti saṅgho .
Kalahavasena bhijjissatīti sambandho .
Sambhamaatthavasenāti saṃvegaatthavasena .
Sambhamasaddo hi tīsu atthesu vattati gārave , bhītiyaṃ , saṃvege cāti .
Idha pana saṃvege vattati .
Bhikkhusaṅghassa bhinne saṃvegaatthavasenāti adhippāyo .
Idaṃ heṭṭhā kathitāya ‘‘ bhaye kodhe pasaṃsāyan ’’ ti gāthāya ( pārā . aṭṭha .1.15) casaddena sampiṇḍitaṃ sambhamaatthaṃ sandhāya vuttanti
V2.58 daṭṭhabbaṃ .Etthāti ‘‘ bhinno bhikkhusaṅgho bhinno bhikkhusaṅgho ’’ ti pāṭhe .
Āmeḍitan ti ā punappunaṃ bhayādipīḷitattā meḍena ummādena itaṃ kathitaṃ āmeḍitaṃ .
454. Hīti vitthāro .
Bhagavā vadeyyāti sambandho .
Ukkhipanti apanentīti ukkhepakā .
Ukkhittamanuvattantīti ukkhittānuvattakā .
Etesan ti ukkhittānuvattakānaṃ .
Puna etesan ti ukkhepakānaṃ .
Pakkhoti sakhā .
Tantimevāti pāḷimeva , byāpārameva vā .
455. Yoti bhikkhu .
Cittaṃ uppādetīti sambandho .
Tumheti dhammavādino sandhāya vuttaṃ .
Kiṃ bhaṇathāti kiṃ vacanaṃ bhaṇatha .
Iti pucchitvāti
M0.400 sambandho .Tesañcāti dhammavādīnañca .
Itaresañcāti adhammavādīnañca .
Imeti attano pakkhe ime bhikkhū .
Tesan ti adhammavādīnaṃ .
‘‘ Kammaṃ kopetī ’’ ti ‘‘ nānāsaṃvāsakacatuttho ce bhikkhave kammaṃ kareyya , akammaṃ , na ca karaṇīyan ’’ ti vacanato ( mahāva .389) kammaṃ kopeti .
Itaresampīti dhammavādīnampi .
Dhammavādīnaṃ pakkhe nisīditvā adhammavādīnaṃ laddhiṃ gaṇhantopi dhammavādīnaṃ nānāsaṃvāsako hotiyeva , ayaṃ nayo vuttanayassa atthato siddhoti katvā idha na vutto .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Yoti bhikkhu , pavisati gaṇhātīti sambandho .
Nisinno hutvāti yojanā .
Imeti attano pakkhe ime bhikkhū .
Itareti parapakkhe itare bhikkhū .
Tesan ti dhammavādīnaṃ .
Yattha tattha vā pana pakkheti yasmiṃ kasmiṃci vā dhammavādīnaṃ pakkhe .
Ime dhammavādinoti gaṇhātīti taṃtaṃpakkhagate bhikkhū yāthāvato vā ayāthāvato vā ‘‘ ime dhammavādino ’’ ti gaṇhāti .
456. Kāyena kataṃ kammaṃ kāyakammaṃ , vaciyā kataṃ kammaṃ vacīkammaṃ .
Tattha kāyakammaṃ upadaṃsentā bhikkhū paharantā upadaṃsenti .
Vacīkammaṃ upadaṃsentā bhikkhū pharusaṃ vadantā upadaṃsenti .
Tena vuttaṃ ‘‘ kāyena paharantā ’’ tiādi .
Upadaṃsentīti pavattenti .
‘‘ Kodhavasenā ’’ ti iminā pemavasenāti atthaṃ nivatteti .
Adhammiyānīti adhammena kattabbāni .
‘‘ Kiccānī ’’ ti iminā iyapaccayassa sarūpaṃ dasseti .
Asammodikāti ettha yakāralopoti āha ‘‘ asammodikāyā ’’ ti .
‘‘ Kathāyā ’’ ti iminā asammodaṃ janetīti asammodikāti katvā ṇikapaccayassa sarūpaṃ dasseti .
Upacāraṃ muñcitvāti ettha upacāro nāma aññamaññaṃ paharantānaṃ hatthassa pāpuṇanaṭṭhānaṃ , taṃ muñcitvāti attho .
Āsanantarikāyāti ettha ekaṃ āsanaṃ antaraṃ byavahitaṃ imissā nisinnakiriyāyāti āsanantarikāti dassento āha ‘‘ ekekaṃ āsanaṃ antaran ’’ ti .
‘‘ Katvā ’’ ti iminā kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
457-8.
Ayaṃ
V2.59 assa bhikkhuno adhippāyo kirāti yojanā .Eteti kodhābhibhūte bhikkhū .
Bhagavā pana kathesīti sambandho .
‘‘ Anattho
M0.401 ato ’’ ti iminā anatthatoti padassa okāralopasandhiṃ dasseti .Tesaṃ padānamatthaṃ dassento āha ‘‘ etasmā ’’ tiādi .
‘‘ Atha vā ’’ tiādinā ‘‘ anatthado ’’ ti vattabbe ‘‘ sugato ’’ tiādīsu viya da-kārassa ta-kāraṃ katvā anatthatoti vuttanti dasseti .
Anatthadoti anatthaṃ dadātīti anatthado .
464. Puthusaddoti ettha puthusaddo mahantapariyāyoti āha ‘‘ mahā ’’ ti .
Assāti bhaṇḍanakārakassa janassa .
Samajanoti ettha samasaddo sadisapariyāyoti āha ‘‘ ekasadiso ’’ ti , tulyādhikaraṇasamāsoyaṃ .
Bhaṇḍanakārako ayaṃ janoti yojanā .
Tatthāti bhaṇḍanakārakesu janesu .
Aññampi ekaṃ idaṃ kāraṇanti sambandho .
Na maññitthāti koci ekopi na maññitthāti yojanā .
Iminā amaññarun ti ettha āvibhattiyā ‘‘ run ’’ ti ādeso dassito .
Parimuṭṭhāti parimuṭṭhā sati etesanti parimuṭṭhāti dassento āha ‘‘ parimuṭṭhasatino ’’ ti .
Aṭṭhakkharagāthāyaṃ ‘‘ pañcamaṃ laghu sabbatthā ’’ ti vuttattā pañcamassa rākārassa rasso hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ rākārassa rassādeso kato ’’ ti .
Kathaṃ bhāṇinoti vācaṃ bhāṇino .
Mukhāyāman ti ettha āyāmasaddo vitthārapariyāyo , vitthāro ca nāma pasāraṇanti āha ‘‘ pasāretun ’’ ti .
Sampadānatthajotakena tuṃpaccayena sampadānatthe upayogavacananti dasseti .
Nītāti kammavācakassa kitassa appadhānakammaṃ dassento āha ‘‘ imaṃ nillajjabhāvan ’’ ti .
Dvikammakadhātubhāvato ‘‘ attano ’’ ti padhānakammampi ajjhāharitabbaṃ .
Tan ti kalahaṃ .
‘‘ Jānan ’’ ti padena ‘‘ vidū ’’ ti padassa atthañca vākyañca dasseti .
Vidanti jānantīti vidūti vacanattho kātabboti adhippāyo .
Sādīnavotiādīnavena dosena saha pavatto .
Ayan ti kalaho .
Ye
M0.402 ca taṃ upanayhantīti ettha tasaddassa visayaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ āghātan ’’ ti .Yeti janā .
Upanayhanti upanahanti bandhanti .
Sanantanoti ettha sanantanasaddo purāṇapariyāyoti āha ‘‘ porāṇo ’’ ti .
‘‘ Aññe ’’ ti iminā pareti ettha parasaddassa pacchābhāgatthādayo nivāreti .
Mayamettha yamāmaseti ettha etasaddassa visayaṃ dassento āha ‘‘ saṅghamajjhe ’’ ti .
Yamudhātu upayamanattho sekāro nipātamattoti āha ‘‘ upayamāmā ’’ ti .
‘‘ Satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā ’’ ti iminā
V2.60 ‘‘ na jānantī ’’ ti padassa ākāraṃ dasseti .Tatthāti mahājanakāye ye paṇḍitāti yojanā .
Evaṃ hīti evameva .
Jānantā te paṇḍitā paṭipajjantīti yojanā .
Medhantā hiṃsantā gacchanti pavattantīti medhagā kalahā .
Keci medhadhātuto ṇvupaccayaṃ vadanti , tesaṃ matena medhakāti paṭhamakkharena pāṭho bhaveyya .
Tesampīti brahmadattadīghāvukumārānampi .
Saṅgatīti samāgamo .
Voti tumhākaṃ .
Yesaṃ tumhākaṃ neva mātāpitūnaṃ aṭṭhīni chinnāni , na pāṇā hatā , na gavassadhanāni haṭāni .
Tesaṃ tumhākaṃ kasmā saṅgati na hotīti yojanā .
Sabbāni parissayānīti ettha sabbānīti vuttakāraṇañca liṅgavipallāsañca dassento āha ‘‘ pākaṭaparissaye ca paṭicchannaparissaye cā ’’ ti .
‘‘ Abhibhavitvā ’’ ti iminā abhibhuyyāti padassa tvāpaccayantabhāvaṃ dasseti .
Tenāti nipakena sahāyena .
Rājāvāti ettha rājā ivāti padavibhāgaṃ katvā rājasaddassa upalakkhaṇavasena mahājanaka , arindamarājāno ca ivasaddassa opammatthajotakañca dassento āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Raṭṭhavijitasaddā aññamaññapariyāyā .
Visesanavisesyānaṃ kāmācārato gamyamānattā vuttaṃ ‘‘ vijitaṃ raṭṭhan ’’ ti .
‘‘ Mātaṅgo araññe nāgo ivā ’’ ti iminā
M0.403 padavibhāgaṃ dasseti .Tesaṃ padānaṃ atthaṃ dassento āha ‘‘ mātaṅgoti hatthī vuccatī ’’ tiādi .
‘‘ Hatthī vuccatī ’’ ti iminā mahanto aṅgo sarīrametassāti mātaṅgoti vacanatthena hatthī mātaṅgo nāmāti dasseti .
Mahantasaddassa mātādeso .
Nāga saddo urage ca hatthimhi ca nāgarukkhe ca uttame ca nāmapaññattiyañcāti pañcasu atthesu vattati , idha uttamattheti dassento āha ‘‘ nāgoti mahantādhivacanametan ’’ ti .
Mātaṅgaraññevāti ettha ivasaddassa opammatthajotakabhāvaṃ dassetvā atthayojanaṃ dassento āha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
‘‘ Yathā ca pālileyyako ’’ ti iminā mātaṅganāgassa sarūpaṃ upalakkhaṇena dasseti .
275. Pālileyyakagamanakathā
467. Pālileyyakan ti palilavanasaṇḍe vasantahatthināgaṃ .
‘‘ Hatthī ’’ ti ca ‘‘ nāgo ’’ ti ca dvinnaṃ saddānaṃ pariyāyabhāvena vuttattā adhikatthoti āha ‘‘ mahāhatthī ’’ ti .
Purato purato gacchantehi tehi hatthiādīhi chinnaggānīti yojanā .
Obhaggobhaggan ti bhañjitvā adhopātitaṃ obhagganti
V2.61 dassento āha ‘‘ bhañjitvā bhañjitvā pātitan ’’ ti .‘‘ Uccaṭṭhānato ’’ ti iminā avatyūpasaggassa adhotthaṃ nayena dasseti .
Etassāti hatthināgassa .
Teti hatthiādayo .
Tehīti hatthiādīhi .
Pivantehi tehīti yojanā .
Kaddamodakānīti kaddamena saṃsaṭṭhāni udakāni .
Īsādantassāti ettha īsāya sadiso danto imassāti īsādantoti dassento āha ‘‘ rathaīsāsadisadantassā ’’ ti .
‘‘ Rathaīsā ’’ ti iminā naṅgalaīsaṃ nivatteti .
Yadekoti yaṃ eko .
Yaṃsaddo kāraṇatthoti āha ‘‘ yasmā ’’ ti .
Assa nāgassāti hatthināgassa .
Nāgenāti buddhanāgena .
Yathābhirantan ti
M0.404 ettha kittakaṃ kālaṃ ramatīti āha ‘‘ temāsan ’’ ti .Ettāvatāti ettakena temāsaviharaṇena .
Patthaṭā ahosīti sambandho .
Sabbatthāti sabbasmiṃ jambudīpatale .
‘‘ Kosambinivāsino ’’ ti iminā kosambiyaṃ nivasantīti kosambakāti vacanatthaṃ dasseti .
276. Aṭṭhārasavatthukathā
471.‘‘ Laddhiggahaṇan ’’ ti iminā ādīyate ādāyoti vacanatthaṃ dasseti .
475. Taṃ divasamevāti tasmiṃ saṅghasāmaggikaraṇadivaseyeva .
476. Na mūlā mūlaṃ gantvāti mūlato mūlaṃ na gantvāva .
‘‘ Atthato apagatā ’’ ti iminā atthato apetā atthāpetāti vacanatthaṃ dasseti .
‘‘ Byañjanamattaṃ upetā ’’ ti iminā byañjanamattaṃ upetā upagatā byañjanūpetāti vacanatthaṃ dasseti .
477. Atthesu jātesūti ettha jātasaddo uppannapariyāyoti āha ‘‘ vinayaatthesu uppannesū ’’ ti .
Tañca padaṃ ‘‘ saṅghassa kiccesū ’’ tiādīsu sabbapadesu yojetabbaṃ .
Mahatthikoti mahanto upakārasaṅkhāto attho imassāti mahatthikoti dassanto āha ‘‘ mahāupakāro ’’ ti .
Anānuvajjo paṭhamenāti ettha paṭhamasaddo tāvapariyāyoti dassento āha ‘‘ tāvā ’’ ti .
Sīlatoti
V2.62 sīlena .Upekkhitācāroti upapattito ikkhitācāro .
‘‘ Apekkhitācāro ’’ tipi pāṭho .
Upaparikkhitācāroti upaparikkhito ācāro etassāti upaparikkhitācāro .
Visayhāti ettha vipubbo sahadhātu abhibhavanattho , tvāpaccayo ca hotīti dassento āha ‘‘ abhibhavitvā ’’ ti .
Anapagatan ti kāraṇato
M0.405 anapetaṃ .Bhaṇanto bhikkhūti sambandho .
Tamatthaṃ dassento āha ‘‘ yasmā hī ’’ tiādi .
Soti bhikkhu , na hāpetīti sambandho .
‘‘ Usūyāyā ’’ ti iminā dosāgatigamanassa gahitattā ‘‘ agatigamanavasenā ’’ ti iminā pārisesanayena avasesaagatigamanamevādhippetaṃ .
Soti bhikkhu .
Chambhati cevāti thambhati ceva , thaddhaṃ karoti cevāti attho .
Vedhati cāti kampati ca .
Yo cāti bhikkhu pana .
Īdisoti usūyāya vā agatigamanena vā bhaṇanasaṅkhāto ediso na hoti .
Kiñca bhiyyoti nipātasamudāyo , tato vuttato atirekaṃ kathetabbaṃ kiṃ panāti attho .
Tassā gāthāya attho veditabboti yojanā .
Yoti bhikkhu .
Hīti saccaṃ .
Kālāgatan ti e ttha gahetabbakālañca sattamītappurisasamāsañca dassento āha ‘‘ kathetabbayuttakāle āgatan ’’ ti .
Vacoti padaṃ na vacanapadhānaṃ , vacanavantapuggaloyeva padhānanti dassento āha ‘‘ vadanto ’’ ti .
Ācerakamhi ca saketi ettha ācariyassa eso ācerako , sassa attano eso sakoti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ attano ācariyavāde ’’ ti .
Gāthābhāvato ācariyasaddassa ācerādeso kātabbo .
‘‘ Vāde ’’ ti iminā idamatthe pavattassa ṇikapaccayassa sarūpaṃ dasseti .
Alaṃ pametun ti ettha alaṃsaddo samatthattho , pamasaddotulanatthoti āha ‘‘ tulayituṃ samattho ’’ ti .
Kathetaveti ettha tavesaddo aññattha yebhuyyena bhāvavācako , idha pana kammavācakoti āha ‘‘ kathetabbe ’’ ti .
Viraddhaṭṭhānakusaloti viraddhaṭṭhāne kusalo .
Ayaṃ gāthā vuttāti sambandho .
Tan ti kathetabbaṃ .
Ayaṃ hetthatthoti ayaṃ eva ettha gāthāyaṃ atthoti yojanā .
‘‘ Gacchantī ’’ ti iminā vajantīti ettha vajadhātuyā gatyatthaṃ dasseti .
‘‘ Attano ācariyavādan ’’ ti iminā ‘‘ sakaṃ ādāyan ’’ ti padassa atthaṃ dasseti .
Ācariyavādo
M0.406 hi ādātabbato gahetabbato ādāyan ti vutto .Tadanurūpan ti tassa vatthussa anurūpaṃ .
Byākaramāno bhikkhūti sambandho .
Aṭṭhahi dūtaṅgehīti ‘‘ sotā ca hoti , sāvetā ca , uggahetā ca , dhāretā ca , viññātā ca , viññāpetā , ca kusalo ca sahitāsahitassa , no ca kalahakārako ’’ ti ( cūḷava .347; a . ni .8.16) evaṃ vuttehi aṭṭhahi dūtassa
V2.63 aṅgehi .Kassa dūteyyakammanti āha ‘‘ saṅghassā ’’ ti .
Dūtassa etāni dūteyyāni , tāniyeva kammāni dūteyyakammāni , tesu .
Idan ti atthajākaṃ , vuttaṃ hotīti yojanā .
Atha vā idan ti ayamattho .
Vuttaṃ hotīti vutto hoti .
Pacchimanaye liṅgavipallāsoti daṭṭhabbo .
Ānetvā havanti pūjentīti āhavo dāyakā , tesaṃ āhūnaṃ .
Ānetvā hunitabbaṃ pūjetabbanti āhuti , taṃ āhutiṃ .
Saṅghassa kiccesūti niddhāraṇe bhummaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tassa tassa kiccassā ’’ ti .
Karavacoti ettha ‘‘ vacokaro ’’ ti vattabbe gāthābhāvato padavipariyāyavasena ‘‘ karavaco ’’ ti vuttoti āha ‘‘ vacanaṃ karonto ’’ ti .
‘‘ Vacanakaraṇenā ’’ ti iminā ‘‘ na tena maññatī ’’ ti ettha tasaddassa visayaṃ dasseti .
Āpajjamāno bhikkhu āpatti hotīti yojanā .
Tassā cāti ettha smāvacanassa ssādeso kātabbo .
Yathāti yenākārena , vinayakammākārenāti attho .
Yesūti yattakesu vatthūsu .
Ubhaye ete vibhaṅgāti sambandho .
Assāti bhikkhussa .
Āpattivuṭṭhānapadassāti padasaddo kāraṇattho , bhummatthe sāmivacano ca hotīti āha ‘‘ āpattivuṭṭhānakāraṇe ’’ ti .
‘‘ Kusalo ’’ ti iminā cheko paṇḍito , kucchitaṃ pāpaṃ vidati jānātīti kovidoti vacanatthena kovido nāmāti dasseti .
Ācaranto
M0.407 bhikkhu gacchatīti yojanā .‘‘ Vattan ’’ ti iminā osāraṇaṃ tan ti ettha tasaddassa visayaṃ dasseti .
‘‘ Yā ’’ ti iminā etampīti ettha etasaddassa aniyamaniddesabhāvaṃ dasseti .
Sabbatthāti sabbasmiṃ kosambakakkhandhake .
Iti kosambakakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .
Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya
Mahāvaggavaṇṇanāya
Yojanā samattā .
Jādilañchitanāmena , nekānaṃ vācito mayā ;
Mahāvaggakhandhakassa , samatto yojanānayoti .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa