1. Musāvādasikkhāpada-atthayojanā
Khuddakānan ti
V1.1 sukhumāpattipakāsakattā appakānaṃ , gaṇanato vā pacurattā bahukānaṃ .Yesaṃ sikkhāpadānanti sambandho .
‘‘ Yesan ’’ ti padaṃ ‘‘ saṅgaho ’’ ti pade sāmyatthachaṭṭhī .
Saṅgahīyate saṅgaho
V1.2 .‘‘ Navahi vaggehī ’’ tipadaṃ ‘‘ saṅgaho , suppatiṭṭhito ’’ ti padadvaye karaṇaṃ .
Dānīti kālavācako sattamyantanipāto idāni-pariyāyo , imasmiṃ kāleti attho .
Tesan ti khuddakānaṃ , ayaṃ vaṇṇanāti sambandho .
Bhavatīti ettha ti-saddo ekaṃsatthe anāgatakāliko hoti ‘‘ nirayaṃ nūna gacchāmi , ettha me natthi saṃsayo ’’ tiādīsu ( jā .2.22.331) viya .
Kiñcāpettha hi yathā ekaṃsavācako nūnasaddo atthi , na evaṃ ‘‘ bhavatī ’’ ti pade , atthato pana ayaṃ vaṇṇanā nūna bhavissatīti attho gahetabbo .
Atha vā avassambhāviyatthe anāgatakālavācako hoti ‘‘ dhuvaṃ buddho bhavāmahan ’’ tiādīsu ( bu . vaṃ .2.109-114) viya .
Kāmañhettha yathā avassambhāviyatthavācako dhuvasaddo atthi , na evaṃ ‘‘ bhavatī ’’ ti pade , atthato pana dhuvaṃ bhavissati ayaṃ vaṇṇanāti attho gahetabboti daṭṭhabbaṃ .
1.‘‘ Tatthā ’’ ti
M0.2 padaṃ ‘‘ musāvādavaggassā ’’ ti pade niddhāraṇasamudāyo , tesu navasu vaggesūti attho .Paṭhamasikkhāpadeti vā , tesu khuddakesu sikkhāpadesūti attho .
Sakyānaṃ puttoti bhaginīhi saṃvāsakaraṇato lokamariyādaṃ chindituṃ , jātisambhedato vā rakkhituṃ sakkuṇantīti sakyā .
Sākavanasaṇḍe nagaraṃ māpentīti vā sakyā , pubbarājāno .
Tesaṃ vaṃse bhūtattā etarahipi rājāno sakyā nāma , tesaṃ puttoti attho .
‘‘ Buddhakāle ’’ ti padaṃ ‘‘ pabbajiṃsū ’’ ti pade ādhāro .
Sakyakulato nikkhamitvāti sambandho .
‘‘ Vādakkhitto ’’ tyādinā vādena khitto , vādamhi vāti atthaṃ dasseti .
Yatra yatrāti yassaṃ yassaṃ diṭṭhiyaṃ pavattatīti sambandho .
Avajānitvāti paṭissavena viyogaṃ katvā .
Avasaddo hi viyogatthavācako .
‘‘ Apajānitvā ’’ tipi pāṭho , paṭiññātaṃ apanītaṃ katvāti attho .
Dosan ti ayuttidosaṃ , sallakkhento hutvāti sambandho .
Kathento kathentoti antasaddo mānasaddakāriyo .
Kathiyamāno kathiyamānoti hi attho .
Paṭijānitvāti paṭiññātaṃ katvā .
Ānisaṃsan ti niddosaṃ guṇaṃ .
Paṭipubbo carasaddo paṭicchādanatthoti āha ‘‘ paṭicarati paṭicchādetī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ pana rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti vutte ‘‘ aniccan ’’ ti vadati .
Kasmāti vutte ‘‘ jānitabbato ’’ ti vadati .
Yadi evaṃ nibbānampi jānitabbattā aniccaṃ nāma siyāti vutte attano hetumhi dosaṃ disvā ahaṃ ‘‘ jānitabbato ’’ ti hetuṃ na vadāmi ,‘‘ jātidhammato ’’ ti pana vadāmi .
Tayā pana dussutattā evaṃ vuttanti vatvā aññenaññaṃ paṭicarati .
‘‘ Kurundiyan ’’ ti padaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti pade ādhāro .
Etassāti ‘‘ rūpaṃ aniccaṃ jānitabbato ’’ ti vacanassa .
Tatrāti kurundiyaṃ .
Tassāti paṭijānanāvajānanassa .
‘‘ Paṭicchādanatthan ’’ ti padaṃ ‘‘ bhāsatī ’’ tipade sampadānaṃ .
‘‘ Mahāaṭṭhakathāyan ’’ tipadaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti pade ādhāro .
‘‘ Divāṭṭhānādīsū ’’ ti padaṃ upanetabbaṃ .
Idaṃ ‘‘ asukasmiṃ nāmapadese ’’ ti pade niddhāraṇasamudāyo .
3. Sammā
V1.3 vadati anenāti saṃvādanaṃ , ujujātikacittaṃ , na saṃvādanaṃ visaṃvādanaṃ , vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittanti dassento āha ‘‘ visaṃvādanacittan ’’ ti .‘‘ Vācā ’’ tyādinā vacati etāyāti vācāti atthaṃ dasseti
M0.3 .Hīti daḷhīkaraṇajotakaṃ , tadaminā saccanti attho .
‘‘ Vācāyevā ’’ ti padaṃ ‘‘ byappatho ’’ ti pade tulyatthaṃ ,‘‘ vuccatī ’’ ti pade kammaṃ .
Pathasaddaparattā vācāsaddassa byādeso kato .
Suddhacetanā kathitāti sambandho .
Taṃsamuṭṭhitasaddasahitāti tāya cetanāya samuṭṭhitena saddena saha pavattā cetanā kathitāti yojanā .
‘‘ Evan ’’ ti padaṃ ‘‘ dassetvā ’’ ti pade nidassanaṃ , karaṇaṃ vā .
‘‘ Dassetvā ’’ ti padaṃ ‘‘ dassento āhā ’’ ti padadvaye pubbakālakiriyā .
Anteti ‘‘ vācā ’’ tiādīnaṃ pañcannaṃ padānaṃ avasāne .
‘‘ Āhā ’’ ti ettha vattamāna-tivacanassa akāro paccuppannakālavācakena ‘‘ idānī ’’ ti padena yojitattā .
‘‘ Tatthā ’’ ti padaṃ ‘‘ attho veditabbo ’’ ti pade ādhāro .
Etthāti ‘‘ adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me ’’ tiādīsu .
‘‘ Pāḷiyan ’’ ti padaṃ ‘‘ desanā katā ’’ ti pade ādhāro .
Nissitaviññāṇavasena avatvā nissayapasādavasena ‘‘ cakkhunā diṭṭhan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ oḷārikenevā ’’ ti .
4. Tassāti ‘‘ tīhākārehī ’’ tiādivacanassa .
‘‘ Attho ’’ ti padaṃ ‘‘ veditabbo ’’ ti pade kammaṃ .
Hīti visesajotakaṃ , visesaṃ kathayissāmīti attho .
Tatthāti catutthapārājike .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade .
9. Ādīnampīti pisaddo sampiṇḍanattho .
11. Mandasaddo jaḷatthavācakoti āha ‘‘ mandattā jaḷattā ’’ ti .
Yo pana aññaṃ bhaṇatīti sambandho .
‘‘ Sāmaṇerenā ’’ ti padaṃ ‘‘ vutto ’’ ti pade kattā .
Apisaddo pucchāvācako ,‘‘ passitthā ’’ ti padena yojetabbo , api passitthāti attho .
‘‘ Adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me ’’ tiādivacanato aññā pūraṇakathāpi tāva atthīti dassento āha ‘‘ aññā pūraṇakathā nāma hotī ’’ ti .
Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā .
Esā pūraṇakathā
M0.4 nāma kāti āha ‘‘ eko ’’ tiādi .Esā hi gāme appakampi telaṃ vā pūvakhaṇḍaṃ vā passitvā vā labhitvā vā bahukaṃ katvā pūraṇavasena kathitattā pūraṇakathā nāma .
Bahukāni telāni vā pūve vā passantopi labhantopi appakaṃ katvā ūnavasena kathitattā
V1.4 ūnakathāpi atthīti sakkā vattuṃ .Aṭṭhakathāsu pana avuttattā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Bahukāya pūraṇassa atthassa ūnavasena pavattā kathā ūnakathāti viggaho kātabboti .
Paṭhamaṃ .
2. Omasavāda sikkhāpadaṃ
12. Dutiye masadhātu vijjhanatthe pavattati ‘‘ omaṭṭhaṃ ummaṭṭhan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.21) viyāti dassento āha ‘‘ omasantīti ovijjhantī ’’ ti .
13.‘‘ Idaṃ vatthun ’’ ti padaṃ ‘‘ āharī ’’ ti pade kammaṃ .
Nanditabboti nando vaṇṇabalādi , so etassatthīti nandī .
Visālāni mahantāni visāṇāni etassatthīti visālo , nandī ca so visālo ceti nandivisāloti vacanatthaṃ dasseti ‘‘ nandivisālo nāmā ’’ tiādinā .
Soti nandivisālo ,‘‘ āhā ’’ ti pade kattā .
Tatthevāti yuñjitaṭṭhāneyeva .
Ahetukapaṭisandhikālepīti pi-saddo anuggahatthavācako , pageva dvihetuka tihetuka paṭisandhikāleti attho .
‘‘ Tena cā ’’ ti cakārassa avuttasampiṇḍanatthattā ‘‘ attano kammena cā ’’ ti atthaṃ sampiṇḍetīti āha ‘‘ attano kammena cā ’’ ti .
Attanoti nandivisālassa .
15. Etthāti etissaṃ padabhājaniyaṃ ,‘‘ āhā ’’ ti pade ādhāro .
‘‘ Yasmā ’’ ti padaṃ vibhajitukāmo ’’ ti pade hetu .
Aṭṭhuppattiyaṃyeva ‘‘ hīnenāpī ’’ ti vatvā padabhājaniyaṃ avuttattā idaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Veṇukārajātīti vilīvakārajāti .
Nesādajātīti ettha kevaṭṭajātipi saṅgahitā .
Pu vuccati karīsaṃ , taṃ kusati apanetīti pukkuso .
Pupphaṃ vuccati karīsaṃ , kusumaṃ vā , taṃ chaḍḍetīti pupphachaḍḍako .
Kuṭati
M0.5 chindatīti koṭṭho , soyeva koṭṭhako .Yakārabhakāre ekato yojetvā ‘‘ yabhā ’’ ti yo akkoso atthi , eso hīno nāma akkosoti yojanā .
16. Sabbapadesūti nāmādīsu sabbapadesu .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpade .
Alikan ti asaccaṃ , micchāvācanti sambandho .
Yopi vadatīti yojanā .
26. Pariharitvāti
V1.5 parimukhaṃ kathanaṃ apanetvā .Davaṃ parihāsaṃ kāmetīti davakāmo , tassa bhāvo davakamyaṃ , taṃyeva davakamyatā .
Anupasampannanti ettha akārassa sadisatthamaggahetvā aññatthova gahetabboti āha ‘‘ ṭhapetvā bhikkhun ’’ tiādi .
Yadi hi sadisattho bhaveyya , sāmaṇerova anupasampanno nāma siyā saṇṭhānena ca purisabhāvena ca sadisattā , tasmā aññatthova gahetabboti daṭṭhabbaṃ .
Sabbasattāti ettha sabba saddo anavasesattho manusse upādāya vacanatthajānanājānanapakatikānaṃ sabbasattānampi gahitattā .
35. Atthapurekkhāro nāmāti veditabboti sambandho .
Sikkhāpadamapekkhiya napuṃsakaliṅgavasena ‘‘ kiriyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Āpattimapekkhiya itthiliṅgavasena ‘‘ kiriyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vajjakammasaddā sikkhāpadamapekkhantāpi āpatti , mapekkhantāpi niyatanapuṃsakaliṅgattā napuṃsakāyeva , tasmā te dve āpattiṭṭhāne na vuttāti daṭṭhabbanti .
Dutiyaṃ .
3. Pesuññasikkhāpadaṃ
36. Tatiye ‘‘ jātabhaṇḍanānan ’’ ti vattabbe agyāhitotiādīsu viya visesanaparanipātavasena ‘‘ bhaṇḍanajātānan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ sañjātabhaṇḍanānan ’’ ti .
‘‘ Pubbabhāgo ’’ ti vatvā tassa sarūpaṃ dasseti ‘‘ iminā ca iminā cā ’’ tiādinā .
Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo , viggāhikakathā
M0.6 , taṃ āpannāti vivādāpannā , tesaṃ .Pisati sañcuṇṇetīti pisuṇo , puggalo , tassa idanti pesuññaṃ , vacananti atthaṃ dassento āha ‘‘ pesuññanti pisuṇavācan ’’ ti .
37. Bhikkhupesuññeti bhikkhūnaṃ santikaṃ upasaṃhaṭe pesuññavacaneti chaṭṭhīsamāso .
38.‘‘ Disvā ’’ ti padaṃ ‘‘ bhaṇantassā ’’ ti pade pubbakālakiriyā , dassanaṃ hutvāti attho .
Tatiyaṃ .
4. Padasodhammasikkhāpadaṃ
44. Catutthe paṭimukhaṃ ādarena suṇantīti patissā , na patissā appatissāti dassento āha ‘‘ appatissavā ’’ ti .
45.‘‘ Padaso ’’ ti
V1.6 ettha so-paccayo vicchatthavācakoti āha ‘‘ padaṃ padan ’’ ti .Tatthāti tesu catubbidhesu .
Padaṃ nāma idha atthajotakaṃ vā vibhatyantaṃ vā na hoti , atha kho lokiyehi lakkhito gāthāya catutthaṃso pādova adhippetoti āha ‘‘ padanti eko gāthāpādo ’’ ti .
Anu pacchā vuttapadattā dutiyapādo anupadaṃ nāma .
Anu sadisaṃ byañjanaṃ anubyañjanan ti atthaṃ dasseti ‘‘ anubyañjanan ’’ tiādinā .
Byañjanasaddo pada-pariyāyo .
Yaṃkiñci padaṃ anubyañjanaṃ nāma na hoti , purimapadena pana sadisaṃ pacchimapadameva anubyañjanaṃ nāma .
Vācento hutvā niṭṭhāpetīti yojanā .
‘‘ Ekamekaṃ padan ’’ ti padaṃ ‘‘ niṭṭhāpetī ’’ ti pade kāritakammaṃ .
‘‘ Therenā ’’ ti padaṃ ‘‘ vutte ’’ ti pade kattā ,‘‘ ekato ’’ ti pade sahattho .
Sāmaṇero apāpuṇitvā bhaṇatīti sambandho .
Mattamevāti ettha evasaddo mattasaddassa avadhāraṇatthaṃ dasseti , tena pakāraṃ paṭikkhipati .
‘‘ Aniccan ’’ ti ca ‘‘ aniccā ’’ ti ca dvinnaṃ padānaṃ satipi liṅgavisesatte anubyañjanattā āpattimokkho natthīti āha ‘‘ anubyañjanagaṇanāya pācittiyā ’’ ti .
Brahmajālādīnīti
M0.7 ettha ādisaddena sāmaññaphalasuttādīni dīghasuttāni ( dī . ni .1.150 ādayo ) saṅgahitāni .Casaddena oghataraṇasuttādīni saṃyuttasuttāni ( saṃ . ni .1.1) ca cittapariyādānasuttādīni aṅguttarasuttāni ( a . ni .1.2 ādayo ) ca saṅgahitāni .
Soti devatābhāsito veditabboti yojanā .
Kiñcāpi vadatīti sambandho .
Ettha ca kiñcāpisaddo garahatthavācako , panasaddo anuggahatthavācako .
Meṇḍakamilindapañhesūti meṇḍakapañhe ca milindapañhe ca .
Yan ti suttaṃ vuttanti sambandho .
Ārammaṇakathā buddhikakathā daṇḍakakathā ñāṇavatthukathāti yojetabbaṃ peyyālavasena vuttattā .
Imāyo pakaraṇāni nāmāti vadanti .
Mahāpaccariyādīsu vatvā pariggahitoti yojanā .
Yan ti suttaṃ .
48. Tatrāti ‘‘ ekato uddisāpento ’’ ti vacane .
Uddisāpentīti ācariyaṃ desāpenti bahukattāramapekkhiya bahuvacanavasena vuttaṃ .
Tehīti upasampannānupasampannehi .
Dvepīti upasampanno ca anupasampanno ca .
Upacāran ti
V1.7 dvādasahatthūpacāraṃ .Yesan ti bhikkhūnaṃ .
Palāyanakaganthan ti parivajjetvā gacchantaṃ pakaraṇaṃ .
Sāmaṇero gaṇhātīti yojanā .
Opātetīti avapāteti , gaḷitāpetīti attho .
Suttepīti veyyākaraṇasuttepi .
Tan ti yebhuyyena paguṇaganthaṃ .
Parisaṅkamānan ti sārajjamānaṃ .
Yaṃ pana vacanaṃ vuttanti sambandho .
Kiriyasamuṭṭhānattāti imassa sikkhāpadassa kiriyasamuṭṭhānattāti .
Catutthaṃ .
5. Sahaseyyasikkhāpadaṃ
49. Pañcame muṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī .
Natthi sampajānaṃ etesanti asampajānā .
Bhavaṅgotiṇṇakāleti niddokkamanakāle .
50.‘‘ Pakatiyā ’’ ti padaṃ ‘‘ dentī ’’ ti pade visesanaṃ .
Te bhikkhū dentīti sambandho .
‘‘ Gāravenā ’’ ti padañca ‘‘ sikkhākāmatāyā ’’ ti padañca ‘‘ dentī ’’ ti pade hetu .
Sīsassa upadhānaṃ ussīsaṃ , tassa karīyate ussīsakaraṇaṃ
M0.8 , taṃyeva attho payojanaṃ ussīsakaraṇattho , tadatthāya .Tatrāti purimavacanāpekkhaṃ ,‘‘ sikkhākāmatāyā ’’ ti vacaneti attho .
Nidassananti seso .
Atha vā sikkhākāmatāyāti paccatte bhummavacanaṃ .
‘‘ Idampissa hoti sīlasmin ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.195 ādayo ) viya .
Idampi sikkhākāmatāya ayaṃ sikkhākāmatā sikkhākāmabhāvo hotīti yojanā .
Esa nayo ‘‘ tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasmin ’’ tiādīsupi .
Bhikkhū khipantīti yojanā .
Tan ti āyasmantaṃ rāhulaṃ .
Athāti khipanato pacchā .
Idan ti vatthu .
Sammuñcanikacavarachaḍḍanakāni sandhāya vuttaṃ .
Tenāyasmatā rāhulena pātitaṃ nu khoti yojanā .
So panāyasmā gacchatīti sambandho .
Aparibhogā aññesan ti aññehi na paribhuñjitabbā .
51. Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Sayanaṃ seyyā , kāyapasāraṇakiriyā , sayanti etthāti seyyā , mañcapīṭhādi .
Tadubhayampi ekasesena vā sāmaññaniddesena vā ekato katvā ‘‘ sahaseyyan ’’ ti vuttanti dassento āha ‘‘ seyyā ’’ tiādi .
Tatthāti dvīsu seyyāsu .
Tasmāti yasmā dve seyyā dassitā , tasmā .
‘‘ Sabbacchannā ’’ tiādinā lakkhaṇaṃ vuttanti yojanā .
Pākaṭavohāran ti loke viditaṃ vacanaṃ .
Dussakuṭiyan ti dussena chāditakuṭiyaṃ .
Aṭṭhakathāsu yathāvutte pañcavidhacchadaneyeva gayhamāne ko dosoti āha ‘‘ pañcavidhacchadaneyevā ’’ tiādi .
Yaṃ pana
V1.8 senāsanaṃ parikkhittanti sambandho .Pākārena vāti iṭṭhakasilādārunā vā .
Aññena vāti kilañjādinā vā .
Vatthenapīti pisaddo pageva iṭṭhakādināti dasseti .
Yassāti senāsanasaṅkhātāya seyyāya .
Uparīti vā samantatoti vā yojanā .
Ekena dvārena pavisitvā sabbapāsādassa vaḷañjitabbataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekūpacāro ’’ ti .
Satagabbhaṃ vā catussālaṃ ekūpacāraṃ hotīti sambandho .
Tan ti senāsanasaṅkhātaṃ seyyaṃ .
Tatthāti senāsanasaṅkhātāyaṃ seyyāyaṃ .
Sambahulā sāmaṇerā sace honti , eko bhikkhu sace hotīti yojanā .
‘‘ Sāmaṇerā ’’ ti
M0.9 idaṃ paccāsannavasena vuttaṃ , upalakkhaṇavasena vā aññehipi sahaseyyānaṃ āpattisambhavato .Teti sāmaṇerā .
Sabbesan ti bhikkhūnaṃ .
Tassāti sāmaṇerassa .
Eseva nayoti eso eva nayo , na añño nayoti attho .
Atha vā eseva nayoti eso iva nayo , eso etādiso nayo iva ayaṃ nayo daṭṭhabboti attho .
Api cāti ekaṃsena .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpade .
Catukkan ti ekāvāsaekānupasampannaṃ , ekāvāsanānupasampannaṃ , nānāvāsaekānupasampannaṃ , nānāvāsanānupasampannanti catusamūhaṃ , catuparimāṇaṃ vā .
Yoti bhikkhu .
Hi saddo vitthārajotako , taṃ vacanaṃ vitthārayissāmīti attho , vitthāro mayā vuccateti vā .
Devasikan ti divase divase .
Ṇika paccayo hi vicchatthavācako .
Yopi sahaseyyaṃ kappeti , tassāpi āpattīti yojetabbo .
Tatrāti ‘‘ tiracchānagatenāpī ’’ ti vacane .
‘‘ Apadānaṃ ahimacchā , dvipadānañca kukkuṭī ;
Catuppadānaṃ majjārī , vatthu pārājikassimā ’’ ti .( pārā . aṭṭha .1.55);
Imaṃ gāthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ vuttanayenevā ’’ ti .
Tasmāti yasmā veditabbo , tasmā .
Godhāti kuṇḍo .
Biḷāloti ākhubhujo .
Maṅgusoti nakulo .
Asambaddhabhittikassa katapāsādassāti yojanā .
Tulāti ettha tulā nāma thambhāna , mupari dakkhiṇuttaravitthāravasena ṭhapito dāruviseso thalati thambhesu patiṭṭhātīti katvā .
Tā pana heṭṭhimaparicchedato tisso , ukkaṭṭhaparicchedena pana pañcasattanavādayo .
Nānūpacāre pāsādeti sambandho .
Vāḷasaṅghāṭādīsūti
V1.9 vāḷarūpaṃ dassetvā katesu saṅghāṭādīsu .Ādisaddena tulaṃ saṅgaṇhāti .
Ettha ca saṅghāṭo nāma tulāna , mupari pubbapacchimāyāmavasena ṭhapito kaṭṭhaviseso sammā ghaṭenti ettha gopānasyādayoti
M0.10 katvā .Te pana tayo honti .
Nibbakosabbhantareti chadanakoṭiabbhantare .
Parimaṇḍalaṃ vā caturassaṃ vā senāsanaṃ hotīti sambandho .
Tatrāti tasmiṃ senāsane .
Aparicchinno gabbhassa upacāro etesanti aparicchinnagabbhūpacārā sabbagabbhā , te pavisantīti attho .
Nipannānaṃ bhikkhūnanti yojanā .
Tatrāti tasmiṃ pamukhe .
Pamukhassa sabbacchannattā , sabbaparicchannattā ca āpattiṃ karotīti yojanā .
Nanu pamukhe channameva atthi , no paricchannanti āha ‘‘ gabbhaparikkhepo ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ .
Yaṃ pana andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttanti sambandho .
Jagatīti pathaviyā ca mandirālindavatthussa ca nāmametaṃ .
Idha pana mandirālindavatthusaṅkhātā bhūbhedā gahitā .
Tatthāti andhakaṭṭhakathāyaṃ .
Kasmā pāḷiyā na sametīti āha ‘‘ dasahatthubbedhāpī ’’ tiādi .
Hīti yasmā .
Tatthāti andhakaṭṭhakathāyaṃ .
Yepi mahāpāsādā hontīti yojanā .
Tesupīti mahāpāsādesupi .
Sudhāchadanamaṇḍapassāti ettha ‘‘ sudhā ’’ ti idaṃ upalakkhaṇavasena vuttaṃ yena kenaci chadanamaṇḍapassāpi adhippetattā .
Maṇḍaṃ vuccati sūriyarasmi , taṃ pāti rakkhati , tato vā jananti maṇḍapaṃ .
Nanu ekūpacāraṃ hoti pākārassa chiddattāti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Vaḷañjanatthāya evāti evakāro yojetabbo .
Tenāha ‘‘ na vaḷañjanūpacchedanatthāyā ’’ ti .
Atha vā ‘‘ saddantaratthāpohanena saddo atthaṃ vadatī ’’ ti ( udā . aṭṭha .1; dī . ni . ṭi .1.1; ma . ni . ṭī .1. mūlapariyāyasuttavaṇṇanā ; saṃ . ni . ṭī .1.1. oghataraṇasuttavaṇṇanā ; a . ni . ṭī .1.1. rupādivaggavaṇṇanā ) vuttattā ‘‘ na vaḷañjanūpacchedanatthāyā ’’ ti vuttaṃ .
Kavāṭan ti ettha dvārameva adhippetaṃ pariyāyena vuttattā , asati ca dvāre kavāṭassābhāvato .
Saṃvaraṇavivaraṇakāle kavati saddaṃ karotīti kavāṭaṃ .
Tatrāti ‘‘ ekūpacārattā ’’ ti vacane .
Yassāti paravādino .
Anuyogo siyāti yojanā .
Idhāti imasmiṃ sahaseyyasikkhāpade , vuttanti sambandho .
Tatthāti pihitadvāre gabbhe .
Soti paravādī .
Sabbacchannattā āpatti iti vutteti yojanā .
Eseva nayo
M0.11 ‘‘ sabbaparicchannatā na hotī ’’ ti etthāpi .Paccāgamissatīti pati āgamissati , puna āgamissatīti attho .
Byañjanamattenevāti ‘‘ sabbacchannā ’’ tiādiakkharapadamatteneva , na atthavasena .
‘‘ Evañca satī ’’ ti
V1.10 iminā abyāpitadosaṃ dasseti .Tatoti anāpattito , parihāyeyyāti sambandho .
Tasmāti yasmā aniyatesu vuttaṃ , tasmā .
Tatthāti aniyatesu .
Idhāpīti imasmiṃ sikkhāpadepi .
Yaṃ yan ti senāsanaṃ .
Sabbatthāti sabbesu senāsanesu , sahaseyyāpatti hotīti sambandho .
53. Dvīsu aṭṭhakathāvādesu mahāaṭṭhakathāvādova yuttoti so pacchā vutto .
Imināpīti senambamaṇḍapenāpi .
Etan ti jagatiyā aparikkhittataṃ .
Yathāti yaṃsaddattho tatiyantanipāto , yena senambamaṇḍapenāti atthoti .
Pañcamaṃ .
6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ
55. Chaṭṭhe āgantukā vasanti etthāti āvasatho , āvasatho ca so agārañceti āvasathāgāran ti dassento āha ‘‘ āgantukānaṃ vasanāgāran ’’ ti .
Manussānaṃ santikā vacanaṃ sutvāti vacanaseso yojetabbo .
Sāṭakan ti uttarasāṭakaṃ , nivatthavatthantipi vadanti .
Accāgammāti tvāpaccayantapadassa sambandhaṃ dassetumāha ‘‘ pavatto ’’ ti .
Yathā omasavādasikkhāpade akkosetukāmatāya khattiyaṃ ‘‘ caṇḍālo ’’ ti vadato alikaṃ bhaṇatopi musāvādasikkhāpadena anāpatti , omasavādasikkhāpadeneva āpatti , evamidhāpi mātugāmena saha sayato paṭhamasahaseyyasikkhāpadena anāpatti , imināva āpattīti daṭṭhabbanti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Dhammadesanāsikkhāpadaṃ
60. Sattame
M0.12 mahādvāreti bahi ṭhite mahādvāre .Āgamma , pavisitvā vā vasanaṭṭhānattā ovarako āvasatho nāmāti āha ‘‘ ovarakadvāre ’’ ti .
Suniggatenāti suṭṭhu bahi nikkhamitvā gatena saddena .
‘‘ Aññātun ’’ ti padassa ‘‘ na ñātun ’’ ti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ ājānitun ’’ ti .
Iminā nakāravikāro aiti nipāto na hoti , āiti upasaggoti pana dasseti .
‘‘ Viññunā purisenā ’’ ti ettakameva avatvā ‘‘ purisaviggahenā ’’ ti vadanto manussapurisaviggahaṃ gahetvā ṭhitena yakkhena petena tiracchānagatena saddhiṃ ṭhitāya mātugāmassa desetuṃ na vaṭṭatīti dasseti .
Na yakkhenāti yakkhena saddhiṃ ṭhitāya mātugāmassa desetuṃ na vaṭṭatīti yojanā .
Esa nayo ‘‘ na petena , na tiracchānagatenā ’’ ti etthāpi .
66. Chappañcavācāhīti
V1.11 ettha ‘‘ pañcā ’’ ti vācāsiliṭṭhavasena vuttaṃ kassaci payojanassābhāvā .Tatthāti ‘‘ chappañcavācāhī ’’ ti pade .
Eko gāthāpādo ekā vācāti vadanto cuṇṇiye vibhatyantaṃ ekaṃ padaṃ ekā vācā nāmāti dasseti , atthajotakapadaṃ vā vākyapadaṃ vā na gahetabbaṃ .
‘‘ Ekaṃ padaṃ pāḷito , pañca aṭṭhakathāto ’’ ti iminā ‘‘ dve padāni pāḷito , cattāri aṭṭhakathāto ’’ tiādinayopi gahetabbo .
Chapadānatikkamoyeva hi pamāṇaṃ .
Tasmin ti ettha sati vibhattivipallāse liṅgassāpi vipallāso hoti ‘‘ tasmin ’’ ti pulliṅgena vuttattā .
Sati ca vibhattivipallāse ‘‘ tassā ’’ ti itthiliṅgabhāvena pavattā .
‘‘ Mātugāmassā ’’ ti niyatapulliṅgāpekkhanassa asambhavato atthavasena ‘‘ ekissā ’’ ti itthiliṅgabhāvena vuttaṃ .
Iminā bhedaliṅganissito visesanavisesyopi atthīti dasseti .
Tumhākan ti niddhāraṇasamudāyo .
‘‘ Suṇāthā ’’ ti avatvā ābhogopi vaṭṭatīti āha ‘‘ paṭhaman ’’ tiādi .
Paṭhaman ti ca paṭhamameva .
Tena vuttaṃ ‘‘ na pacchā ’’ ti .
Puṭṭho hutvā bhikkhu kathetīti yojanāti .
Sattamaṃ .
8. Bhūtārocanasikkhāpadaṃ
67. Aṭṭhame
M0.13 tatthāti catutthapārājikasikkhāpade .Idhāti bhūtārocanasikkhāpade .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Payuttavācāti paccayehi yuttā vācā .
Tathāti tato guṇārocanakāraṇā , ariyā sādiyiṃsūti yojanā .
Yatasaddānaṃ niccasambandhattā vuttaṃ ‘‘ ye ’’ tiādi .
Sabbepīti puthujjanāriyāpi .
Bhūtan ti vijjamānaṃ .
Kasmā sabbepi paṭijāniṃsu , nanu ariyehi attano guṇānaṃ anārocitattā na paṭijānitabbanti āha ‘‘ ariyānampī ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Ariyānampi abbhantare uttarimanussadhammo yasmā bhūto hoti , tasmā sabbepi ‘‘ bhūtaṃ bhagavā ’’ ti paṭijāniṃsūti yojanā .
Yasmā bhāsito viya hoti , tasmāti yojanā .
Ariyā paṭijāniṃsūti sambandho .
Anādīnavadassinoti dosassa adassanadhammā .
Tehīti ariyehi , bhāsitoti sambandho .
Yaṃ piṇḍapātaṃ uppādesunti yojanā .
Aññeti puthujjanā .
Sabbasaṅgāhikenevāti sabbesaṃ puthujjanāriyānaṃ saṅgahaṇe pavatteneva .
Sikkhāpadavibhaṅgepīti sikkhāpadassa padabhājaniyepi .
Tatthāti catutthapārājike .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade .
77. Uttarimanussadhammameva sandhāya vuttaṃ , na sutādiguṇanti attho .
Antarā vāti parinibbānakālato aññasmiṃ kāle vā .
Atikaḍḍhiyamānenāti atinippīḷiyamānena .
Ummattakassāti
V1.12 idaṃ panāti ettha iti-saddo ādyattho .Tena ‘‘ khittacittassā ’’ tiādiṃ saṅgaṇhāti .
Diṭṭhisampannānan ti maggapaññāya , phalapaññāya ca sampannānaṃ .
Anāpattīti pācittiyāpattiyā anāpatti na vattabbā , āpattiyeva hoti , tasmā ‘‘ ummattakassa anāpattī ’’ ti na vattabbanti adhippāyoti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ
78. Navame tatrāti tassaṃ ‘‘ duṭṭhullā nāmā ’’ tiādipāḷiyaṃ , tāsu vā pāḷiaṭṭhakathāsu .
Vicāraṇāti vīmaṃsanā .
Upasampannasaddeti upasampannasaddatthabhāve
M0.14 .Ettha hi sadde vuccamāne avinābhāvato saddena atthopi vutto , vināpi bhāvapaccayena bhāvatthassa ñātabbattā bhāvopi gahetabbo , tasmā vuttaṃ ‘‘ upasampannasaddatthabhāve ’’ ti .
Eseva nayo ‘‘ duṭṭhullasadde ’’ ti etthāpi .
Etaṃ parimāṇaṃ yassāti etaṃ ,‘‘ terasa saṅghādisesā ’’ ti vacanaṃ .
Etaṃ eva vattabbaṃ , na ‘‘ cattāri ca pārājikānī ’’ ti idanti attho .
Tatthāti pāḷiyaṃ .
Kassaci vimati bhaveyya , kiṃ bhaveyyāti yojanā .
Āpattiṃ ārocentena akkosantassa samānattā vuttaṃ ‘‘ evaṃ satī ’’ tiādi .
Pācittiyameva cāti casaddo byatirekattho , na dukkaṭaṃ āpajjatīti attho .
Hīti saccaṃ .
Etan ti pācittiyāpajjanataṃ ,‘‘ asuddho hoti … pe … omasavādassā ’’ ti vacanaṃ vā , vuttanti sambandho .
Etthāti pāḷiyaṃ .
Aṭṭhakathācariyāveti ettha evakāro aṭṭhānayogo , pamāṇanti ettha yojetabbo , kāraṇamevāti attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ na aññā vicāraṇā ’’ ti .
Atha vā aññāti sāmyatthe paccattavacanametaṃ , na aññesaṃ vicāraṇā pamāṇanti attho .
Evañhi sati evakāro ṭhānayogova .
Pubbepi cāti ganthārambhakālepi ca .
Etan ti aṭṭhakathācariyānaṃ pamāṇataṃ .
Saṃvaratthāya eva , anāpajjanatthāya eva ca anuññātanti yojanā .
Tenāha ‘‘ na tassa ’’ tyādi .
Tasmāti yasmā bhikkhubhāvo nāma na atthi , tasmā suvuttamevāti sambandho .
80. Sāti bhikkhusammuti , saṅghena kātabbāti yojanā .
Katthacīti kismiñci ṭhāne .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade .
‘‘ Vuttattā ’’ ti padaṃ ‘‘ kātabbā ’’ ti pade hetu .
Esāti eso bhikkhu .
Hitesitāyāti hitassa esitāya , atthassa icchatāyāti attho .
82. Sesānīti
V1.13 ādimhi pañcasikkhāpadato sesāni upari pañca sikkhāpadāni .Assāti anupasampannassa .
Ghaṭetvāti sambandhaṃ katvāti .
Navamaṃ .
10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ
86. Dasame
M0.15 bhagavā dassetīti yojanā .Etthāti pathaviyaṃ .
Tatthāti tesu pāsāṇādīsu .
Muṭṭhippamāṇatoti khaṭakapamāṇato .
Sāti adaḍḍhapathavī .
Hatthikucchiyan ti evaṃnāmake ṭhāne .
Ekapacchipūraṃ pathavinti sambandho .
Tesaṃyevāti appapaṃsuappamattikāpadānaṃ eva .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etan ti yebhuyyenapāsāṇādipañcakaṃ .
Tan ti kusītaṃ .
Āṇāpetvāti ettha ‘‘ āṇa pesane ’’ ti dhātupāṭhesu vuttattā āṇadhātuyeva pesanasaṅkhātaṃ hetvatthaṃ vadati , na ṇāpepaccayo , so pana dhātvattheyeva vattati .
Na hi tassa visuṃ vutto abhidheyyo atthi dhātvatthato aññassa abhidheyyassābhāvā .
Tāvāti paṭhamaṃ pāḷimuttakavinicchayassa , tato vā .
Pokkharaṃ padumaṃ netīti pokkharaṇī .
‘‘ Sodhentehī ’’ ti padaṃ ‘‘ ussiñcituṃ apanetun ’’ ti padesu bhāvakattā .
Yoti ‘‘ tanukaddamo ’’ ti padena yojetabbo .
Yo tanukaddamoti hi attho .
Kuṭehīti ghaṭehi .
Ussiñcitun ti ukkhipitvā , uddharitvā vā siñcituṃ .
Tatrāti sukkhakaddame ,‘‘ yo ’’ ti pade avayavīādhāro .
Yoti sukkhakaddamo .
Taṭan ti kūlaṃ .
Udakasāmantāti udakassa samīpe .
Omakacatumāsan ti catumāsato ūnakaṃ .
Ovaṭṭhan ti devena ovassitaṃ hoti saceti yojanā .
Patatīti taṭaṃ patati .
Udakeyevāti pakatiudakeyeva .
Udakassāti vassodakassa .
Tatthāti pāsāṇapiṭṭhiyaṃ .
Paṭhamamevāti soṇḍikhaṇanato paṭhamaṃ eva .
Udake pariyādiṇṇeti udake sukkhe .
Pacchāti udakapūrato pacchā .
Tatthāti soṇḍiyaṃ .
Udakeyevāti mūlaudakeyeva .
Udakan ti āgantukaudakaṃ .
Allīyatīti piṭṭhipāsāṇe laggati .
Tampīti sukhumarajampi .
Akatapabbhāreti vaḷañjena akate pabbhāre .
Upacikāhi vamīyati , gharagoḷikādayo vā satte vamatīti vammiko .
Gāvīnaṃ
M0.16 khuro kaṇṭakasadisattā gokaṇṭako nāma , tena chinno kaddamo ‘‘ gokaṇṭako ’’ ti vuccati .Acchadanaṃ vā vinaṭṭhacchadanaṃ vā purāṇasenāsanaṃ hotīti yojanā .
Tatoti
V1.14 purāṇasenāsanato , gaṇhituṃ vaṭṭatīti sambandho .Avasesan ti vinaṭṭhacchadanato .
Avasesaṃ iṭṭhakaṃ gaṇhāmi iti saññāyāti yojetabbo .
Tenāti iṭṭhakādinā .
Yā yāti mattikā .
Atintāti anallā , akilinnāti attho .
Tasmin ti mattikāpuñje .
Sabboti sakalo mattikāpuñjo .
Assāti mattikāpuñjassa .
‘‘ Kappiyakārakehī ’’ ti padaṃ ‘‘ apanāmetvā ’’ ti pade kāritakammaṃ .
Kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘ udakenā ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tatthāti mattikāpākāre .
Aññampīti maṇḍapathambhato aññampi .
Tena apadesenāti tena pāsāṇādipavaṭṭanalesena .
Passāvadhārāyāti muttasotāya .
Kattarayaṭṭhiyāti kattaradaṇḍena .
Ettha hi kattarayati aṅgapaccaṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo hutvā bhavatīti katvā kattaro vuccati jiṇṇamanusso , tena ekantato gahetabbattā kattarena gahitā yaṭṭhi , kattarassa yaṭṭhīti vā katvā kattarayaṭṭhi vuccati kattaradaṇḍo .
Dantajapaṭhamakkharena sajjhāyitabbo .
Vīriyasampaggahaṇatthan ti vīriyassa suṭṭhu paggaṇhanatthaṃ , vīriyassa ukkhipanatthanti attho .
Keci bhikkhūti yojanā .
87. Tatrāpīti iṭṭhakakapālādīsupi .
Hīti saccaṃ .
Tesaṃ anupādānattāti tesaṃ iṭṭhakādīnaṃ aggissa anindhanattā .
Hīti saccaṃ , yasmāvā .
Tānīti iṭṭhakādīni .
Avisayattāti āpattiyā anokāsattā .
Tiṇukkan ti tiṇamayaṃ ukkaṃ .
Tatthevāti mahāpaccariyaṃ eva .
Arīyati agginipphādanatthaṃ ghaṃsīyati etthāti araṇī , heṭṭhā nimanthanīyadāru .
Saha dhanunā eti pavattatīti sahito , upari nimanthanadāru .
Araṇī ca sahito ca araṇīsahito , tena aggiṃ nibbattetvāti yojanā .
Yathā kariyamāne na ḍayhati , tathā karohīti sambandho .
88. Āvāṭaṃ
M0.17 jānāti āvāṭaṃ kātuṃ , khaṇituṃ vā jānāhīti attho .‘‘ Evaṃ mahāmattikaṃ jāna , thusamattikaṃ jānā ’’ ti etthāpi yathālābhaṃ sampadānavācakapadaṃ ajjhāharitvā yojanā kātabbā .
Sāti pathavī .
Tenāti pavaṭṭanādināti .
Dasamaṃ .
Musāvādavaggo paṭhamo .