1. Pārājikakaṇḍaatthayojanā
Evaṃ
M0.141V1.121 bhikkhuvibhaṅgassa , katvāna yojanānayaṃ ;Bhikkhunīnaṃ vibhaṅgassa , karissaṃ yojanānayaṃ .
Yoti vibhaṅgo .
Vibhaṅgassāti vibhaṅgo assa .
Assāti hoti .
Tassāti bhikkhunīnaṃ vibhaṅgassa .
Yatoti yasmā .
Ayaṃ panettha yojanā – bhikkhūnaṃ vibhaṅgassa anantaraṃ bhikkhunīnaṃ yo vibhaṅgo saṅgahito assa , tassa bhikkhunīnaṃ vibhaṅgassa saṃvaṇṇanākkamo patto yato , tato tassa bhikkhunīnaṃ vibhaṅgassa apubbapadavaṇṇanaṃ kātuṃ tāva pārājike ayaṃ saṃvaṇṇanā hotīti .
Apubbānaṃ padānaṃ vaṇṇanā apubbapadavaṇṇanā , taṃ .
1. Paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ
656.‘‘ Tena … pe … sāḷho ’’ ti ettha ‘‘ etthā ’’ ti pāṭhaseso yojetabbo .
Dabbaguṇakiriyājātināmasaṅkhātesu pañcasu saddesu sāḷhasaddassa nāmasaddabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sāḷhoti tassa nāman ’’ ti .
Migāramātuyāti visākhāya .
Sā hi migāraseṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā migāramātā nāma .
Navakammaṃ adhiṭṭhātīti navakammikan ti dassento āha ‘‘ navakammādhiṭṭhāyikan ’’ ti .
‘‘ Paṇḍiccena samannāgatā ’’ tiiminā paṇḍā vuccati paññā , sā sañjātā imissāti paṇḍitāti vacanatthaṃ dasseti .
Veyyattikenāti visesena añjati pākaṭaṃ gacchatīti viyatto , puggalo , tassa idaṃ veyyattikaṃ , ñāṇaṃ , tena .
‘‘ Paṇḍā ’’ ti vuttapaññāya ‘‘ medhā ’’ ti vuttapaññāya visesabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pāḷigahaṇe ’’ tiādi .
‘‘ Medhā ’’ ti hi vuttapaññā ‘‘ paṇḍā ’’ ti vuttapaññāya viseso hoti satisahāyattā .
Tatrupāyāyāti aluttasamāso
V1.122 ‘‘ tatramajjhattatā ’’ tiādīsu ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā ) viya .‘‘ Kammesū ’’ ti iminā tasaddassa visayaṃ dasseti
M0.142 .Kattabbakammupaparikkhāyāti kattabbakammesu vicāraṇāya .
Casaddena ‘‘ katākatan ’’ ti padassa dvandavākyaṃ dasseti .
Parivesanaṭṭhāneti paribhuñjituṃ visanti pavisanti etthāti parivesanaṃ , tameva ṭhānaṃ parivesanaṭṭhānaṃ , tasmiṃ .
Nikūṭeti ettha kūṭasaṅkhātasikharavirahite okāseti dassento āha ‘‘ koṇasadisaṃ katvā dassite gambhīre ’’ ti .
Vityūpasaggo vikāravācako , sarasaddo saddavācakoti āha ‘‘ vippakārasaddo ’’ ti .
Carati anenāti caraṇaṃ pādo , tasmiṃ uṭṭhito gilāno etissāti caraṇagilānāti dassento āha ‘‘ pādarogena samannāgatā ’’ ti .
657.‘‘ Tintā ’’ ti iminā avassuta saddo idha kilinnatthe eva vattati , na aññattheti dasseti .
Assāti ‘‘ avassutā ’’ tipadassa .
Padabhājane vuttanti sambandho .
Tatthāti padabhājane .
Vatthaṃ raṅgajātena rattaṃ viya , tathā kāyasaṃsaggarāgena suṭṭhu rattāti yojanā .
‘‘ Apekkhāya samannāgatā ’’ ti iminā apekkhā etissamatthīti apekkhavatīti atthaṃ dasseti .
Paṭibaddhaṃ cittaṃ imissanti paṭibaddhacittāti dassento āha ‘‘ paṭibandhitvā ṭhapitacittā viyā ’’ ti .
Dutiyapadavibhaṅgepīti ‘‘ avassuto ’’ ti dutiyapadabhājanepi .
Puggalasaddassa sattasāmaññavācakattā purisasaddena viseseti .
Adhoubbha iti nipātānaṃ chaṭṭhiyā samasitabbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ akkhakānaṃ adho ’’ tiādi .
Nanu yathā idha ‘‘ akkhakānaṃ adho ’’ ti vuttaṃ , evaṃ padabhājanepi vattabbaṃ , kasmā na vuttanti āha ‘‘ padabhājane ’’ tiādi .
Padapaṭipāṭiyāti ‘‘ adho ’’ ti ca ‘‘ akkhakan ’’ ti ca padānaṃ anukkamena .
Etthāti adhakkhakaubbhajāṇumaṇḍalesu .
Sādhāraṇapārājikehīti bhikkhubhikkhunīnaṃ sādhāraṇehi pārājikehi .
Nāmamattan ti nāmameva .
659. Evan ti imāya pāḷiyā vibhajitvāti sambandho .
Tatthāti ‘‘ ubhatoavassute ’’ tiādivacane .
‘‘ Ubhatoavassute ’’ ti pāṭho mūlapāṭhoyeva , nāññoti dassentena visesamakatvā ‘‘ ubhatoavassuteti ubhato avassute ’’ ti vuttaṃ .
Ubhatoti ettha
M0.143 ubhasarūpañca tosaddassa chaṭṭhyatthe pavattiñca dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ bhikkhuniyā ceva purisassa cā ’’ ti .Tattha bhikkhunīpurisasaddehi ubhasarūpaṃ dasseti .
‘‘ Yā ’’ ti ca ‘‘ sa ’’ iti ca dvīhi saddehi topaccayassa chaṭṭhyatthaṃ , ubhinnaṃ avassutabhāve satīti attho .
Bhāvapaccayena vinā bhāvattho ñātabboti āha ‘‘ avassutabhāve ’’ ti .
Yathāparicchinnenāti ‘‘ adhakkhakaṃ , ubbhajāṇumaṇḍalan ’’ ti
V1.123 yena yena paricchinnena .Attanoti bhikkhuniyā .
Tassa vāti purisassa vā .
Idhāpīti kāyapaṭibaddhena kāyāmasanepi .
Tatrāti tesu bhikkhubhikkhunīsu .
Na kāretabbo ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā ’’ ti avuttattāti adhippāyo .
Acopayamānāpīti acālayamānāpi , pi saddo sambhāvanattho , tena copayamānā pagevāti dasseti .
Evaṃ pana satīti citteneva adhivāsayamānāya sati pana .
Kiriyasamuṭṭhānatāti imassa sikkhāpadassa kiriyasamuṭṭhānabhāvo .
Tabbahulanayenāti ‘‘ vanacarako ( ma . ni . aṭṭha .2.201;3.133), saṅgāmāvacaro ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.108) viya tassaṃ kiriyāyaṃ bahulato samuṭṭhānanayena .
Sāti kiriyasamuṭṭhānatā .
660. Etthāti ubbhakkhakaadhojāṇumaṇḍalesu .
662.‘‘ Ekato avassute ’’ ti etthāpi topaccayo chaṭṭhyatthe hoti .
Sāmaññavacanassāpi visese avaṭṭhānato , visesatthinā ca visesassa anupayojitabbato āha ‘‘ bhikkhuniyā evā ’’ ti .
Tatrāti ‘‘ ekato avassute ’’ tiādivacane .
‘‘ Tathevā ’’ tiiminā kāyasaṃsaggarāgena avassutoti atthaṃ atidisati .
Catūsūti methunarāga kāyasaṃsaggarāgagehasitapema suddhacittasaṅkhātesu catūsu .
Yatthāti yasmiṃ ṭhāne .
663. Ayaṃ puriso iti vā itthī iti vā ajānantiyā vāti yojanāti .
Paṭhamaṃ .
2. Dutiyapārājikasikkhāpadaṃ
664. Dutiye
M0.144 kacci no sāti ettha no saddo nusaddatthoti āha ‘‘ kacci nu sā ’’ ti .Parivāravipattīti parijanassa vināsanaṃ .
‘‘ Akittī ’’ ti ettha sammukhā nindaṃ gahetvā ‘‘ ayaso ’’ tiiminā parammukhā nindā gahetabbāti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ parammukhagarahā vā ’’ ti .
666.‘‘ Yā pārājikaṃ āpannā ’’ tiiminā ‘‘ sā vā ’’ ti ettha tasaddassa visayaṃ dasseti .
Catunnan ti niddhāraṇatthe cetaṃ sāmivacanaṃ , catūsūti attho .
Pacchāti sabbapārājikānaṃ pacchā .
Imasmiṃ okāseti paṭhamatatiyapārājikānamantare ṭhāne .
Ṭhapitan ti saṅgītikārehi nikkhittaṃ .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpade .
Tatrāti duṭṭhullasikkhāpadeti .
Dutiyaṃ .
3. Tatiyapārājikasikkhāpadaṃ
669. Tatiye
V1.124 assāti ‘‘ dhammena vinayenā ’’ ti padassa .Padabhājanaṃ vuttanti sambandho .
Ñattisampadā ceva anusāvanasampadā ca satthusāsanaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ ñatti … pe … sampadāya cā ’’ ti .
Satthusāsanenāti ca satthu āṇāya .
Kamman ti ukkhepanīyakammaṃ .
Tatthāti saṅghe .
‘‘ Vacanaṃ nādiyatī ’’ tiādīsu viya saṅghaṃ vā nādiyatīti ettha nādiyanaṃ nāma nānuvattanamevāti āha ‘‘ nānuvattatī ’’ ti .
Tatthāti saṅghādīsu .
Ayaṃ tāva saṃvāsoti saha bhikkhū vasanti etthāti saṃvāsoti atthena ayaṃ ekakammādi saṃvāso nāma .
‘‘ Saha ayanabhāvenā ’’ tiiminā saha ayanti pavattantīti sahāyāti vacanatthaṃ dasseti .
Teti bhikkhū .
Yehi cāti bhikkhūhi ca .
Tassāti ukkhittakassa .
Tenāti ukkhittakena .
Attanoti ukkhittakassāti .
Tatiyaṃ .
4. Catutthapārājikasikkhāpadaṃ
675. Catutthe methunarāgena avassutā nādhippetā , kāyasaṃsaggarāgena avassutāvādhippetāti āha ‘‘ kāyasaṃsaggarāgena avassutā ’’ ti
M0.145 .‘‘ Purisapuggalassā ’’ tipadaṃ na hatthasaddena sambandhitabbaṃ , gahaṇasaddeneva sambandhitabbanti dassento āha ‘‘ yaṃ purisapuggalenā ’’ tiādi .
Tan ti gahaṇaṃ ,‘‘ hatthaggahaṇan ’’ ti vuttavacanaṃ upalakkhaṇamattamevāti āha ‘‘ aññampī ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ aññampī ’’ ti hatthagahaṇato itarampi .
Apārājikakkhetteti ubbhakkhake adhojāṇumaṇḍale .
Assāti ‘‘ hatthaggahaṇan ’’ tipadassa .
Etthāti ‘‘ asaddhammassa paṭisevanatthāyā ’’ tipade .
Kāyasaṃsaggoti kāyasaṃsaggo eva .
Tena vuttaṃ ‘‘ na methunadhammo ’’ ti .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etthāti kāyasaṃsaggagahaṇe .
Sādhakan ti ñāpakaṃ .
Tissitthiyoti bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ .
Tīsu itthīsūti hi attho , tisso itthiyo upagantvāti vā yojetabbo .
Eseva nayo paratopi .
Yaṃ methunaṃ atthi , taṃ na seveti yojanā .
Na seveti ca na sevati .
Tikārassa hi ekāro .
Tayo puriseti tīsu purisesu , te vā upagantvā .
Tayo ca anariyapaṇḍaketi tīsu anariyasaṅkhātesu ubhatobyañjanakesu ca paṇḍakesu ca , te vā upagantvāti yojanā .
Na cācare methunaṃ byañjanasmin ti attano nimittasmiṃ methunaṃ na ca ācarati .
Idaṃ anulomapārājikaṃ sandhāya vuttaṃ .
Chejjaṃ siyā methunadhammapaccayāti
V1.125 methunadhammakāraṇā chejjaṃ siyā , pārājikaṃ bhaveyyāti attho .Kusalehīti pañhāvisajjane chekehi , chekakāmehi vā .
Ayaṃ pañho aṭṭhavatthukaṃ sandhāya vutto .
Pañhāvisajjanatthāya cintentānaṃ sedamocanakāraṇattā ‘‘ sedamocanagāthā ’’ ti vuttā .
Virujjhatīti ‘‘ na methunadhammo ’’ ti vacanena ‘‘ chejjaṃ siyā methunadhammapaccayā ’’ ti vacanaṃ virujjhati , na sametīti attho .
Iti ce vadeyya , na virujjhati .
Kasmā ?
Methunadhammassa pubbabhāgattāti yojanā .
Iminā methunadhammassa pubbabhāgabhūto kāyasaṃsaggova upacārena tattha methunadhammasaddena vutto , na dvayaṃdvayasamāpattīti dīpeti .
Hi saddo vitthārajotako .
Parivāreyeva vuttānīti sambandho .
Vaṇṇāvaṇṇoti sukkavisaṭṭhi .
Dhanamanuppādānan ti sañcarittaṃ
M0.146 .‘‘ Iminā pariyāyenā ’’ ti iminā lesena samīpūpacārenāti attho .
Etenupāyenāti ‘‘ hatthaggahaṇaṃ sādiyeyyā ’’ tipade vuttaupāyena .
Sabbapadesūti sabbesu ‘‘ saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ sādiyeyyā ’’ tiādīsu padesu .
Api cāti ekaṃsena , visesaṃ vakkhāmīti adhippāyo .
‘‘ Evaṃnāmakaṃ ṭhānan ’’ ti iminā ‘‘ itthaṃnāmaṃ imassa ṭhānassā ’’ ti vacanatthaṃ dīpeti .
676. Ekantarikāya vāti ettha vāsaddena dvantarikādīnipi saṅgayhanti .
Yena tenāti yena vā tena vā .
Dviticatuppañcachavatthūni peyyālavasena vā vāsaddena vā gahetabbāni .
Api cāti kiñca bhiyyo , vattabbavisesaṃ vakkhāmīti adhippāyo .
Etthāti ‘‘ āpattiyo desetvā ’’ ti vacane .
Hīti saccaṃ .
Vuttan ti parivāre vuttaṃ .
Tatrāti purimavacanāpekkhaṃ .
Desitā āpatti gaṇanūpikāti yojanā .
Ekaṃ vatthuṃ āpannā yā bhikkhunīti yojanā .
Dhuranikkhepaṃ katvāti ‘‘ imañca vatthuṃ , aññampi ca vatthuṃ nāpajjissāmī ’’ ti dhuranikkhepaṃ katvā .
Yā pana saussāhāva desetīti yojanāti .
Catutthaṃ .
Sādhāraṇāti bhikkhunīhi sādhāraṇā .
Etthāti ‘‘ uddiṭṭhā kho ayyāyo ’’ tiādivacane .
Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya
Bhikkhunivibhaṅge pārājikakaṇḍavaṇṇanāya yojanā samattā .