Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ
(1) Kāyikādiāpattivaṇṇanā
474. Cha
M0.625 āpattiyo kāyikāti ettha cha āpattiyo nāma kāti āha ‘‘ antarapeyyāle ’’ tiādi .Antarapeyyāle vuttāti sambandho .
‘‘ Kāyadvāre samuṭṭhitattā ’’ ti iminā kāye samuṭṭhantīti kāyikāti vacanatthaṃ dasseti .
Tasmiṃyeva antarapeyyāle vuttāti sambandho .
‘‘ Vajjapaṭicchādikāyā ’’ tiādinā chādentassa tissoti ettha tiṇṇaṃ sarūpaṃ dasseti .
‘‘ Bhikkhuniyā ’’ tiādinā pañca saṃsaggapaccayāti ettha pañcannaṃ sarūpaṃ dasseti .
‘‘ Ekaratta ’’ itiādinā
V2.250 aruṇugge tissoti ettha tiṇṇaṃ sarūpaṃ dasseti .Dve yāvatatiyakāti saṃvaṇṇetabbena ‘‘ ekādasa yāvatatiyakā nāmā ’’ ti saṃvaṇṇanāya viruddhabhāvaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ paññattivasena panā ’’ tiādi .
‘‘ Imasmiṃ sāsane ’’ ti iminā etthasaddassa visayaṃ dasseti .
Ekena sabbasaṅgahoti ettha eko nāma ko , sabbāni nāma kānīti āha ‘‘ yassa siyā ’’ tiādi .
‘‘ Nidānuddesenā ’’ ti iminā ekassa sarūpaṃ dasseti .
‘‘ Sikkhāpadānañca pātimokkhuddesānañcā ’’ ti imehi padehi sabbasarūpaṃ dasseti .
Saṅgaha saddena kammachaṭṭhīsamāso .
‘‘ Vajjapaṭicchādikāyā ’’ tiādinā dve duṭṭhullacchādanāti ettha dvinnaṃ sarūpaṃ dasseti .
‘‘ Bhikkhu bhikkhuniyā ’’ tiādinā gāmantare catassoti ettha catassannaṃ sarūpaṃ dasseti .
Puna ‘‘ bhikkhu bhikkhuniyā ’’ tiādinā cetassā nadipārapaccayāti ettha catassannameva sarūpaṃ dasseti .
‘‘ Cīvaradāne pācittiyan ’’ ti iminā pācittiyabhāvena sadisattā saṅkhyāviseso na kātabboti dasseti .
(2) Desanāgāminiyādivaṇṇanā
475. Eketthāti
M0.626 etthasaddo sāsanavisayo .Ekasikkhāpadampi natthīti pi saddo bahusikkhāpadāni pana pagevāti ca āpatti pana pagevāti ca āpattīpi natthīti ca atthaṃ dasseti .
‘‘ Sakalepi vinaye ’’ ti iminā dvetthāti pāṭhe etthasaddassa visayaṃ dasseti .
Ubhinnan ti bhikkhubhikkhunīnaṃ .
Aññathā pana kittakā paṭhamāpattikāti āha ‘‘ itarathā panā ’’ tiādi .
Tattha itarathāti paññattito aññena pakārena .
Kammañcāti kammañatti ca .
Kammapādikā cāti kammapādañatti ca .
Navasu ṭhānesūti osāraṇādīsu navasu ṭhānesu .
Dvīsūti ñattidutiya , ñatticatutthakammesu .
Vajjapaṭicchādikāya pārājikaṃ , ukkhittānuvattikāya pārājikaṃ , aṭṭhavatthukāya pārājikanti
V2.251 iti ime tayoti yojanā .Kāraṇabhūtenāti hetubhūtena ,‘‘ karaṇabhūtenā ’’ tipi pāṭho , sādhakatamasattibhūtenāti attho .
Tesan ti addhānahīnādīnaṃ .
Etthāti ‘‘ tayo puggalā na upasampādetabbā ’’ ti pāṭhe , etesu aṅgahīnādīsu vā .
Yoti puggalo .
Aparipūro na yācatīti sambandho .
Mātughātakādayo karaṇadukkaṭakā cāti yojanā .
Tatthāti tesu ñattikappanādīsu .
Ñattikappanāti ñattividhi .
Vippakatapaccattan ti vippakataṃ paccattaṃ .
Atītakaraṇan ti atītassa karaṇaṃ .
Vitthārento āha ‘‘ vatthusampannaṃ hī ’’ tiādi .
Tayo kammāna saṅgahāti ettha chandabhedarakkhanatthāya nakāre niggahitalopo .
Nāsitakāti nāsetabbā puggalā , nāsitabbāti nāsitā , nāsitā eva nāsitakā .
Tiṇṇaṃ janānan ti tiṇṇaṃ upasampadāpekkhajanānaṃ ekūpajjhāyena nānācariyena hutvāti yojanā .
Ekānussāvanāti ekato anussāvanā .
Pādo
M0.627 nāma kahāpaṇassa catutthabhāgo .Māsako nāma pādassa pañcamabhāgo .
Pārājikan ti vanappatiṃ chindantassa dutiyapārājikaṃ ( pārā .110).
Anodissāti ‘‘ manusso maratū ’’ tiādinā na uddisitvā .
Tenāti visena .
Bhikkhunovādakavaggasmin ti sāmaññādhāro .
Dasasu sikkhāpadesūti visesādhāro .
Paṭhamasikkhāpadamhiyevāti dasasu sikkhāpadesu paṭhamasikkhāpadamhiyeva .
Upasampannāya bhikkhuniyāti sambandho .
‘‘ Āpatti hotī ’’ ti iminā ‘‘ cīvarenā ’’ ti padassa sambandhaṭṭhānaṃ dasseti .
‘‘ Catasso evā ’’ ti iminā tattikāti ettha tasaddassa visayaṃ dasseti .
Tā catasso parimāṇā yāsaṃ āpattīnanti tattikā .
Nipannassāpi tattikāti etthāpi eseva nayo .
Sāti bhikkhunī .
(3) Pācittiyavaṇṇanā
476. Pañca bhesajjānīti sabbiādīni pañca bhesajjāni .
Imaṃ āpattinti sambandho .
Pacchā āpannoti yojanā .
Ekaṃ
V2.252 kabaḷan ti ekaṃ ālopaṃ , tumhamūleti tumhaṃ santike .Yathāvatthukan ti vatthuanulomaṃ , āpattiyo desitāva hontīti yojanā .
Kokālikādīnan tiādisaddena kaṭamodakatissakādayo ( pārā .417) saṅgaṇhāti .
Pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge pācittiyañca caṇḍakāḷikāya bhikkhuniyā pācittiyañcāti yojanā .
Payuttavācāpaccayāti viññattinimittādīhi pakārena yuttāya vācāya paccayā .
Āpatti pārājikassāti pārājikassa āpajjanaṃ .
Athavā pārājikassāti assa bhikkhussa pārājikā āpatti hotīti vā pārājikā āpatti assa bhavatīti vā yojanā kātabbā .
Itīti imā cha āpattiyo āpajjatīti yojanā .
Bhojanaṃ
M0.628 gahetvā ajjhoharamānāti sambandho .Tathevāti yathā khādane , tatheva maṃsaṃ lasuṇaṃ ajjhoharamānāti yojanā .
‘‘ Paṇītabhojanānī ’’ ti ca ‘‘ akappiyamaṃsan ’’ ti ca padāni ‘‘ ajjhoharamānā ’’ ti padena sambandhitabbāni .
Pañca ṭhānānīti pañca āpattisaṅkhātāni ṭhānāni .
Tatthāti pañcasu sahadhammikesu .
Dvinnan ti bhikkhubhikkhunīnaṃ .
Tesan ti sikkhamānādīnaṃ .
Pañcannamevāti sahadhammikānaṃyeva .
Vinicchayavohāroti vinicchayavacanaṃ .
Iminā cattāri adhikaraṇāni paṭikkhipati .
Aḍḍakammaṃ nāmāti abhiyuñjantānaṃ kammaṃ nāma .
‘‘ Sahadhammikānan ’’ ti iminā pañjannaṃ vinicchayoti ettha pañcasarūpaṃ dasseti .
Sobhaṇabhāvaṃ vitthārento āha ‘‘ katavītikkamo hī ’’ tiādi .
Abbhuṇhasīloti abhinavuppannasīlo .
Abbhuṇhasīlo nāma atthato pākatikasīloti āha ‘‘ pākatiko ’’ ti , pakatisīlena niyuttoti attho .
‘‘ Kāyadvārasambhavā ’’ ti iminā kāyikāti padassa taddhitabhāvaṃ dasseti .
Mukhaṃ oloketabbanti ettha vuttāti sambandho .
Catunnaṃ desanāya cāti ettha ‘‘ desanāyā ’’ ti padaṃ ādipadalopanti āha ‘‘ accayadesanāyā ’’ ti .
Sāti accayadesanā .
Abhinilīyitvā dhanunā mārentīti abhimārā .
Chejjaṃ
V2.253 hotīti ettha chejjaṃ nāma pārājikāpajjanamevāti āha ‘‘ devadatto viya pārājikaṃ āpajjatī ’’ ti .Imā pana āpattiyoti pārājikathullaccayāpattiyo .
(4) Avandanīyapuggalādivaṇṇanā
477. Tesan ti dasannaṃ puggalānaṃ .
‘‘ Saddhin ’’ ti iminā sāmīcenāti ettha sahatthe karaṇavacananti dasseti .
Sāmīcenāti ca sāmīcinā kattabbaṃ sāmīcaṃ kammaṃ , tena sāmīcena .
Dasa cīvaradhāraṇāti padassa samāsabhāvaṃ
M0.629 paṭikkhipanto āha ‘‘ dasa divasāni atirekacīvarassa dhāraṇā ’’ ti .Katisatan tiādīsu dvīsu gāthāpādesu catūsu vibhatyantapadesu purimaṃ purimena , pacchimañca pacchimena yathākkamaṃ yojetabbanti dassento āha ‘‘ katisataṃ āpattiyo rattisataṃ chādayitvānā ’’ ti .
Pacchimagāthāya pubbaḍḍhepi eseva nayo .
Ayaṃ hīti ayaṃ eva vakkhamāno .
Etthāti gāthāyaṃ .
Yoti bhikkhu , paṭicchādetīti sambandho .
Itīti ayaṃ saṅkhepattho .
Heṭṭhā vuttesu catūsu catukkesu dhammena samaggaṃ apanetvā dvādasa kammadosā vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Adhammena vaggakammaṃ , adhammena samaggakammanti yojetabbaṃ .
Etthāti chasu kammesu .
Etadevāti dhammena samaggakammameva .
Yaṃ desitāti ettha yaṃsaddo vacanavipallāsoti āha ‘‘ yāni desitānī ’’ ti .
‘‘ Desitānī ’’ ti iminā desitāti ettha nikārassa ākārādesabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Pariyantaparicchedabhāvarahitattā ’’ ti iminā natthi antaṃ pariyantametassāti anantan ti vacanatthaṃ dasseti .
Tan ti nibbānaṃ , jitanti sambandho .
Kena kaṃ kinti katvā jitanti āha ‘‘ bhagavatā kilesagaṇaṃ abhimadditvā ’’ ti .
Kena kaṃ kinti katvā kiṃ jitaṃ viyāti āha ‘‘ raññā sapattagaṇaṃ abhimadditvā rajjaṃ viyā ’’ ti .
Tattha ‘‘ raññā ’’ ti iminā ‘‘ kenā ’’ ti pucchaṃ vissajjesi .
‘‘ Sapattagaṇan ’’ ti iminā ‘‘ kan ’’ ti pucchaṃ vissajjesi .
‘‘ Abhimadditvā ’’ ti iminā ‘‘ kinti katvā ’’ ti pucchaṃ vissajjesi .
‘‘ Rajjan ’’ ti iminā ‘‘ kin ’’ ti pucchaṃ vissajjesi .
Sapattagaṇan ti verigaṇaṃ .
Ayaṃ panettha yojanā – raññā sapattagaṇaṃ abhimadditvā rajjaṃ rājabhāvaṃ jitaṃ viya , bhagavatā kilesagaṇaṃ abhimadditvā nibbānaṃ
V2.254 jitanti .Svevāti bhagavā eva .
‘‘ Nibbikāratāyā ’’ ti iminā tādisaddo nibbikāratthavācako anipphannapāṭipadikoti dasseti .
‘‘ Vivekapañcakan ’’ ti iminā kāyacittaupadhivasena vivekattayampi gahetabbaṃ vivekabhāvena samānattā .
Tena bhagavatāti sambandho .
‘‘ Yāni satta āpattikkhandhānī ’’ ti
M0.630 iminā eketthāti ettha ekasaddassa visayaṃ dasseti .Tatthāti sattasu āpattikkhandhesu .
Ettha panāti samathesu pana .
Hīti saccaṃ .
Tassāti sammukhāvinayassa .
Aṭṭhakathāsūti sabbaaṭṭhakathāsu .
Mayaṃ panāti saṅgahakārakā amhe pana , buddhaghosanāmakā mayaṃ panāti attho , rocayāmāti sambandho .
Kassa kimatthaṃ gahetvā rocesīti āha ‘‘ vināti nipātassa paṭisedhanamatthamattan ’’ ti .
‘‘ Vināti nipātassā ’’ ti padaṃ ‘‘ atthamattan ’’ ti pade vācakasambandho .
Attano sādhyavacanaṃ buddhavacanasaṅkhātena sādhakavacanena sādhento āha ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi .
Aṭṭhārasa aṭṭhakānīti adhammadiṭṭhibheda , dhammadiṭṭhibheda , vematikabhedesu tīsu ekamekaṃ mūlaṃ katvā tayo tayo mūliṃ katvā nava honti , tesu dhammadiṭṭhibhedesu dhammadiṭṭhibhedaṃ apanetvā aṭṭha honti , tāni aṭṭhārasa bhedakaravatthūsu yojetvā aṭṭhārasa aṭṭhakāni hontīti daṭṭhabbaṃ .
Chaūnadiyaḍḍhasatan ti catucattālīsādhikaṃ satanti vuttaṃ hoti .
Ekekavatthusmin ti aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu ekekasmiṃ vatthusmiṃ .
Iti gāthāsaṅgaṇikavaṇṇanāya yojanā samattā .