161. Mūlādibhesajjakathā
263. Mūlabhesajjādivinicchayopīti pisaddo acchavasantiādīsu vinicchayaṃ apekkhati .
Idhāti bhesajjakkhandhake .
Yaṃ yan ti vinicchayaṃ .
Pisanasilāti pisati etthāti pisanā , sāyeva silāti pisanasilā .
Iminā acalaṃ hutvā nisīdatīti nisadoti atthaṃ dasseti .
Pisanapotakoti pisati anenāti pisano , soyeva potakoti pisanapotako , iminā nisadato potakoti nisadapotakoti atthaṃ dasseti .
Hiṅgujātiyoti hiṅgukulāni .
Sāmuddan ti ettha samudde santiṭṭhatīti sāmuddanti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ samuddatīre ’’ tiādi .
‘‘ Tīre ’’ ti iminā samuddeti ettha sattamīvibhattiyā samīpatthe pavattabhāvaṃ dasseti .
Pakatiloṇan ti sabhāvaloṇaṃ , na dabbasambhārehi saddhiṃ pacitanti attho .
‘‘ Pabbate uṭṭhahatī ’’ ti iminā sindhunāmake pabbate uṭṭhahatīti sindhavan ti atthaṃ dasseti .
Ubbito bhūmito īrati uggacchatīti ubbiran ti vacanatthaṃ dassento
M0.345 āha ‘‘ bhūmito aṅkuraṃ uṭṭhahatī ’’ ti .Iminā aṭṭhakathānayena oṭṭhajo tatiyakkharoyeva yujjati , potthakesu pana catutthakkharoyeva dissati .
‘‘ Ubbhidan ’’ tipi pāṭho .
Bilan ti koṭṭhāso .
Tasmā dabbasambhārehi bilehi saddhiṃ pacitaṃ bilanti atthaṃ dassento āha ‘‘ dabbasambhārehi saddhiṃ pacitan ’’ ti .
Abhidhāne pana ( abhidhāne 461 gāthāyaṃ )‘‘ bilālan ’’ ti pāṭho atthi .
Tan ti bilaṃ .
264. Assādīnaṃ
V2.13 kāyagandho viya kassaci kāyagandho hotīti yojanā .Tassāpīti bhikkhunopi .
Pisaddena kaṇḍuvābādhabhikkhuādayopi sampiṇḍeti .
Chakaṇasaddassa assādīnaṃ malepi pavattanato vuttaṃ ‘‘ gomayan ’’ ti .
Pākatikacuṇṇampīti apakkarajanacuṇṇampi .
Etampīti pākatikacuṇṇampi .
Tan ti āmakamaṃsaṃ , na khādīti sambandho .
Tan ti āmakalohitaṃ vā , na pivīti sambandho .
Amanussoti manussasadiso bhūto .
Tan ti āmakamaṃsalohitaṃ .
265.‘‘ Añjanan ’’ ti nāmaṃ sāmaññanti āha ‘‘ añjananti sabbasaṅgāhakavacanametan ’’ ti .
Sabbasaṅgāhakavacanan ti sabbesaṃ añjanānaṃ saṅgāhakavacanaṃ .
Etan ti ‘‘ añjanan ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Añjati cakkhuṃ makkheti anenāti añjanaṃ , añjati cakkhuṃ byattaṃ karotīti vā añjanaṃ , tālujo tatiyakkharo .
Kapallan ti kapalle pavattaṃ .
Kapālañhi dīpasikhāya upari nikujjitvā tattha pavattaṃ masi ‘‘ kapallan ’’ ti vuccati .
Tamatthaṃ dassento āha ‘‘ dīpasikhato gahitamasī ’’ ti .
Añjanūpapisanehīti ettha añjanehi saddhiṃ upanetuṃ pisitabbanti añjanūpapisananti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ añjanena saddhiṃ ekato pisitehī ’’ ti .
‘‘ Ekato ’’ ti iminā ‘‘ saddhin ’’ ti padasseva atthaṃ dasseti .
Hīti saccaṃ .
Yaṃkiñci añjanūpapisanaṃ cuṇṇaṃ na na vaṭṭatīti yojanā .
Atha vā na vaṭṭati na hoti , vaṭṭatiyevāti yojanā .
Imasmiṃ naye ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti ākhyātapadaṃ kiriyāntarāpekkhattā kattā hoti .
Ākhyātesupi hi kattuttañca kammattañca labbhati .
Candanan tiādīni suviññeyyāneva .
Aṭṭhimayan ti
M0.346 padassa atibyāpitadosaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā ’’ ti .Salākaṭṭhāniyan ti ettha salākā tiṭṭhanti etthāti salākaṭṭhāniyanti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ yatthā ’’ tiādi .
Tattha yatthāti yasmiṃ susiradaṇḍakādike .
Salākan ti añjanisalākaṃ .
Odahantīti ṭhapenti .
Aṃsabaddhakoti aṃse baddhati anenāti aṃsabaddhako .
Yamakanatthukaraṇin ti natthu karīyati imāyāti natthukaraṇī , yamakā natthukaraṇī yamakanatthukaraṇī .
267. Taṃ sabbaṃ telapākanti sambandho .
‘‘ Ati viya khittamajjānī ’’ ti iminā ati viya khipīyanti pakkhipīyantīti atikhittāni , tāniyeva majjāni atikhittamajjānīti vacanatthaṃ dasseti .
Paṇṇasedan ti
V2.14 paṇṇehi sedaṃ .Aṅgārānan ti aṅgārehi .
Tatthāti tesu paṃsuvālikādīsu .
Vātaharaṇapaṇṇānīti vātassa apanayanāni uddālādīni paṇṇāni .
Tatthāti tesu paṇṇesu .
Nānāpaṇṇabhaṅgakuthitan ti nānāpaṇṇāniyeva bhañjitabbaṭṭhena nānāpaṇṇabhaṅgaṃ , tena kuthitaṃ nānāpaṇṇabhaṅgakuthitaṃ .
Uṇhodakassāti uṇhodakena .
Tatthāti udakakoṭṭhake .
Pabbe pabbeti phaḷumhi phaḷumhi .
Yenāti pajjena .
Taṃ pajjaṃ abhisaṅkharitunti yojanā .
‘‘ Pādānaṃ sappāyabhesajjan ’’ ti iminā pādassa hitaṃ pajjanti vacanatthaṃ dasseti .
Tilakakkenāti ettha kakkasaddassa cuṇṇavācakattā ‘‘ piṭṭhehī ’’ ti vuttaṃ .
Kabaḷena pakkhipanaṃ kabaḷikaṃ .
Sattupiṇḍassa bhattakabaḷasadisattā sattupiṇḍan ti vuttaṃ .
Āṇi viyāti khīlā viya .
Khārenāti loṇasakkharikamayena khārena .
Vikāsaṃ rundhatīti vikāsikaṃ , telarundhanapilotikaṃ .
Vaṇakamman ti vaṇassa , vaṇe vā kammaṃ .
268. Sappadaṭṭhakāleyeva kiṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjitabbanti āha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi .
Idan ti mahāvikaṭaṃ , paribhuñjīkabbanti sambandho
M0.347 .Aññesu panāti sappadaṭṭhato aññesu pana .
Sace bhūmipatto gūtho hoti , paṭiggahetabboti yojanā .
269. Vasīkaraṇapānakasamuṭṭhitarogoti kantibhāvasaṅkhātaṃ vasaṃ karoti anenāti vasīkaraṇaṃ , bhesajjaṃ , pivate pānaṃ , taṃyeva pānakaṃ , vasīkaraṇassa pānakaṃ vasīkaraṇapānakaṃ , tena samuṭṭhito rogo vasīkaraṇapānakasamuṭṭhitarogo .
Iminā gharadinnakābādhoti ettha gharaṇiyā dinnena vasīkaraṇapānakena samuṭṭhito ābādho gharadinnakābādhoti vacanatthaṃ dasseti .
Sītāya āloḷetabbanti sītāloḷaṃ , udakaṃ .
Sītāsaddo naṅgalalekhāsaṅkhātaṃ phālapaddhatiṃ mukhyato vadati , phālapaddhatikare phāle laggamattikaṃ upacārato vadati .
Tena vuttaṃ ‘‘ sītāya āloḷetabban ’’ ti .
Aṭṭhakathāyampi tamatthaṃ dassento āha ‘‘ naṅgalenā ’’ tiādi .
Vipakkagahaṇikoti visesena pācāpanagahaṇiko .
Muttaharītakan ti ettha ‘‘ muttan ’’ ti sāmaññato vuttepi gomuttameva gahetabbanti dassento āha ‘‘ gomuttaparibhāvitaṃ harītakan ’’ ti .
Iminā muttena paribhāvitaṃ harītakaṃ muttaharītakanti vacanatthaṃ dasseti .
Taṇḍulakasaṭoti taṇḍuladhovanodakakasaṭo dhotasiniddho , sova muggapacitapānīyoti yojanā .
‘‘ Maṃsarasenā ’’ ti iminā maṃsaraso maṃsena paṭicchādetabbanti paṭicchādanīyan ti vuccatīti dasseti .