2. Bhūtagāmavaggo
1. Bhūtagāmasikkhāpada-atthayojanā
89. Dutiyavaggassa
V1.15 paṭhame tassāti devatāya .Ukkhittaṃ pharasun ti uddhaṃ khittaṃ kuṭhāriṃ .
Niggahetun ti saṇṭhātuṃ , nivattetuṃ vā .
Cakkhuvisayātīteti pasādacakkhussa gocarātikkante .
Mahārājasantikāti vessavaṇamahārājassa santikā .
Thanamūleyevāti thanasamīpeyeva .
Himavanteti himauggiraṇe vane , himayutte vā .
Tatthāti himavante , devatāsannipāte vā .
Rukkhadhammoti rukkhasabhāvo .
Rukkhadhammo ca nāma chedanabhedanādīsu rukkhānaṃ acetanattā kopassa akaraṇaṃ , tasmiṃ rukkhadhamme ṭhitā devatā rukkhadhamme ṭhitā nāma , chedanabhedanādīsu rukkhassa viya rukkhaṭṭhakadevatāya akopanaṃ rukkhadhamme ṭhitā nāmāti adhippāyo .
Tatthāti tāsu sannipātadevatāsu .
Itīti imassa alabhanassa , imasmiṃ alabhane vā , ādīnavanti sambandho .
Bhagavato cāti ca-saddo ‘‘ pubbacaritan ’’ ti ettha yojetabbo .
Imañca ādīnavaṃ addasa , bhagavato pubbacaritañca anussarīti vākyasampiṇḍanavasena yojanā kātabbā .
Tenāti dassanānussaraṇakāraṇena .
Assāti devatāya .
Saṃvijjati pitā assāti sapitiko , putto .( Tāvāti ativiya , paṭisañcikkhantiyāti sambandho )‘‘ mariyādaṃ bandhissatī ’’ ti vatvā tassa atthaṃ dassento āha ‘‘ sikkhāpadaṃ paññapessatī ’’ ti .
Iti paṭisañcikkhantiyā assā devatāya etadahosīti yojanā .
Yoti
M0.18 yo koci jano .Veti ekantena .
Uppatitan ti uppajjanavasena attano upari patitaṃ .
Bhantan ti bhamantaṃ dhāvantaṃ , vārayeti nivāreyya niggaṇheyyāti attho .
Tan ti janaṃ .
Ayaṃ panettha yojanā – sārathi bhantaṃ rathaṃ vāraye iva , tathā yo ve uppatitaṃ kodhaṃ vāraye , taṃ ahaṃ sārathiṃ iti brūmi .
Itaro kodhanivārakato añño rājauparājādīnaṃ sārathibhūto jano rasmiggāho rajjuggāho nāmāti .
Dutiyagāthāya vejjo visaṭaṃ vitthataṃ sappavisaṃ sappassa āsīvisassa visaṃ garaḷaṃ osadhehi bhesajjena , mantena ca vineti iva , tathā yo bhikkhave uppatitaṃ kodhaṃ mettāya vineti , so bhikkhu urago bhujago purāṇaṃ pure bhavaṃ jiṇṇaṃ purāṇattā jiṇṇaṃ tacaṃ jahāti iva , tathā orapāraṃ apārasaṅkhātaṃ pañcorambhāgiyasaṃyojanaṃ jahātīti yojanā kātabbā .
Tatrāti
V1.16 dvīsu gāthāsu .Vatthu pana vinaye ārūḷhanti yojanā .
Athāti pacchā .
Yassa devaputtassāti yena devaputtena .
Pariggahoti paricchinditvā gahito .
Soti devaputto .
Tatoti upagamanato .
Yadā hoti , tadāti yojanā .
Mahesakkhadevatāsūti mahāparivārāsu devatāsu , mahātejāsu vā .
Paṭikkamantīti apenti .
Devatā yampi pañhaṃ pucchantīti yojanā .
Tatthevāti attano vasanaṭṭhāneyeva .
Upaṭṭhānan ti upaṭṭhānatthāya , sampadānatthe cetaṃ upayogavacanaṃ .
Atha vā upagantvā tiṭṭhati etthāti upaṭṭhānaṃ , bhagavato samīpaṭṭhānaṃ , taṃ āgantvāti attho .
Nanti taṃ , ayameva vā pāṭho .
90.‘‘ Bhavantī ’’ ti iminā virūḷhe mūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇarukkhagacchādike dasseti .
‘‘ Ahuvatthun ’’ ti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahantarukkhagacchādike dasseti .
‘‘ Ahuvatthun ’’ ti ca hiyyattanisaṅkhātāya tthuṃ-vibhattiyā hū-dhātussa ūkārassa uvādeso hoti .
Potthakesu pana ‘‘ ahuvatī ’’ ti pāṭho dissati , so apāṭhoti daṭṭhabbo .
‘‘ Jāyantī ’’ ti iminā bhū-dhātussa sattatthabhāvaṃ dasseti
M0.19 ,‘‘ vaḍḍhantī ’’ ti iminā vaḍḍhanatthabhāvaṃ .Etan ti ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti nāmaṃ .
Pīyate yathākāmaṃ paribhuñjīyate , pātabbaṃ paribhuñjitabbanti vā pātabyaṃ , pāsaddo yathākāmaparibhuñjanattho .
Tenāha –
‘‘ chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho ’’ ti .
91.‘‘ Idānī ’’ ti padaṃ ‘‘ āhā ’’ ti pade kālasattamī .
Yasmin ti bīje .
Tan ti bījaṃ .
Pañca bījajātānīti ettha jātasaddassa tabbhāvatthataṃ sandhāya aṭṭhakathāsu evaṃ vuttaṃ .
Tabbhāvatthassa ‘‘ mūle jāyantī ’’ ti imāya pāḷiyā asaṃsandanataṃ sandhāya vuttaṃ saṅgahakārena ‘‘ na samentī ’’ ti .
Aṭṭhakathācariyānaṃ matena sati jātasaddassa tabbhāvatthabhāve ‘‘ mūle jāyantī ’’ tiādīsu mūle mūlāni jāyantīti doso bhaveyyāti manasi katvā āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tānīti rukkhādīni .
Tassāti ‘‘ bhūtagāmo nāma pañca bījajātānī ’’ ti padassa .
Etan ti ‘‘ bījajātānī ’’ ti nāmaṃ .
Bījesu jātāni bījajātānīti vutte ‘‘ mūle jāyantī ’’ tiādinā sameti .
Etenāti ‘‘ bījato ’’ tiādinā saṅgahoti sambandho .
‘‘ Yehī ’’ ti padaṃ ‘‘ jātattā ’’ ti pade apādānaṃ , hetu vā ‘‘ vuttānī ’’ ti pade karaṇaṃ , kattā vā .
Tesan ti bījānaṃ .
Rukkhādīnaṃ viruhanaṃ janetīti bījaṃ .
‘‘ Bījato ’’ tiādinā kāriyopacārena kāraṇassa dassitattā kāraṇūpacāraṃ padīpeti .
Aññānipi yāni vā pana gacchavallirukkhādīni atthi saṃvijjanti , tāni gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyantīti yojanā .
Tānīti gacchavallirukkhādīni
V1.17 .Tañca mūlaṃ , pāḷiyaṃ vuttahaliddādi ca atthi , sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāmāti sambandho .
Etthāti bījesu , khandhabījesu vā .
92. Saññāvasenāti ‘‘ bījan ’’ ti saññāvasena .
‘‘ Tatthā ’’ ti padaṃ ‘‘ veditabbo ’’ ti pade ādhāro .
‘‘ Yathā ’’ tiādinā kāraṇopacārena kāriyassa vuttattā phalūpacāraṃ dasseti .
Yaṃ bījaṃ vuttaṃ , taṃ dukkaṭavatthūti yojanā .
Yadetaṃ ādipadanti yojetabbaṃ .
Tenāti ādipadena .
Ravīyati bhagavatā kathīyatīti rutaṃ , pāḷi , tassa anurūpaṃ yathārutaṃ , pāḷianatikkantanti attho .
Etthāti
M0.20 ‘‘ bīje bījasaññī ’’ tiādipade , imasmiṃ sikkhāpade vā .Udake ṭhāti pavattatīti udakaṭṭho , evaṃ thalaṭṭhopi .
Tatthāti udakaṭṭhathalaṭṭhesu .
Sāsapassa mattaṃ pamāṇaṃ assa sevālassāti sāsapamattiko .
Tilassa bījapamāṇaṃ assa sevālassāti tilabījako .
Pamāṇatthe ko .
Ādisaddena saṅkhapaṇakādayo sevāle saṅgaṇhāti .
Tattha tilabījapamāṇo jalasaṇṭhito nīlādivaṇṇayutto sevālo tilabījaṃ nāma , sapatto appakaṇḍo ukkhalipidhānādipamāṇo samūlo eko sevālaviseso saṅkho nāma , bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso paṇako nāma .
Udakaṃ sevatīti sevālo .
Tatthāti sevālesu .
Yoti sevālo .
Patiṭṭhitaṃ sevālanti sambandho .
Yattha katthacīti mūle vā naḷe vā patte vā .
Uddharitvāti uppāṭetvā .
‘‘ Hatthehī ’’ ti padaṃ ‘‘ viyūhitvā ’’ ti pade karaṇaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tassāti sevālassa .
Ettāvatāti ito cito ca viyūhanamattena .
Yo sevālo nikkhamati , taṃ sevālanti yojanā .
Parissāvanantarenāti parissāvanachiddena .
Uppalāni asmiṃ gaccheti uppalinī .
Padumāni asmiṃ gaccheti paduminī , ino , itthiliṅgajotako ī .
Tatthevāti udakeyeva .
Tānīti vallītiṇāni .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Anantakoti sāsapamattiko sevālo .
So hi natthi attato anto lāmako sevālo etassāti katvā ‘‘ anantako ’’ ti vuccati .
Attanāyeva hi sukhumo , tato sukhumo sevālo natthīti adhippāyo .
Tatthāti dukkaṭavatthubhāve .
Tampīti ‘‘ sampuṇṇabhūtagāmaṃ na hotī ’’ ti vacanampi .
Pisaddo mahāpaccariādiaṭṭhakathācariyānaṃ vacanāpekkho .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Na āgato , tasmā na sametīti yojanā .
Athāti tasmiṃ anāgate .
Etan ti anantakasevālādiṃ .
Gacchissatīti vadeyyāti sambandho .
Tampīti ‘‘ gacchissatī ’’ ti vacanampi .
Pisaddo purimaṭṭhakathācariyānaṃ vacanāpekkho .
Abhūtagāmamūlattā
V1.18 tādisassa bījagāmassāti ettha bījagāmo tividho hoti – yo sayaṃ bhūtagāmato hutvā aññampi bhūtagāmaṃM0.21 janeti , ambaṭṭhiādiko .Yo pana sayaṃ bhūtagāmato hutvā aññaṃ pana bhūtagāmaṃ na janeti , tālanāḷikerādikhāṇu .
Yo pana sayampi bhūtagāmato ahutvā aññampi bhūtagāmaṃ na janeti .
Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevāloti .
Bhūtagāmo pana catubbidho hoti – yo sayaṃ bījagāmato hutvā aññampi bījagāmaṃ janeti , etarahi ambarukkhādiko .
Yo pana sayaṃ bījagāmato ahutvāva aññaṃ bījagāmaṃ janeti , ādikappakāle ambarukkhādiko .
Yo pana sayaṃ bījagāmato hutvā aññaṃ pana bījagāmaṃ na janeti , nīlavaṇṇo phalitakadalīrukkhādiko .
Yo pana sayampi bījagāmato ahutvā aññampi bījagāmaṃ na janeti , idha vutto anantakasevālādikoti .
Tattha catutthaṃ bhūtagāmaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ abhūtagāmamūlakattā tādisassa bījassā ’’ ti .
Ayaṃ pana tatiyabījagāmassa ca catutthabhūtagāmassa ca viseso – tatiyabījagāme mūlapaṇṇāni na paññāyanti , catutthabhūtagāme tāni paññāyantīti .
Mūlapaṇṇānaṃ apaññāyanattā bījagāmoti vutto , tesaṃ paññāyanattā bhūtagāmoti vutto .
Itarathā hi virodho bhaveyyāti .
Attano vāde pācittiyabhāvato garukaṃ , mahāpaccariādīnaṃ vāde dukkaṭamattabhāvato lahukaṃ .
Etan ti ṭhānaṃ .
Evaṃ udakaṭṭhaṃ dassetvā thalaṭṭhaṃ dassento āha ‘‘ thalaṭṭhe ’’ tiādi .
Thalaṭṭhe vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Tatthāti haritakhāṇūsu .
Uddhaṃ vaḍḍhatīti navasākhāniggamanena chinnato upari vaḍḍhati .
Soti khāṇu .
Phalitāya kadaliyā khāṇu bījagāmena saṅgahitoti yojanā .
Phalaṃ sañjātaṃ etissāti phalitā .
Tathāti ‘‘ bhūtagāmeneva saṅgahitā ’’ ti padāni ākaḍḍhati .
Yadāti yasmiṃ kāle .
Ratanappamāṇāpīti hatthappamāṇāpi .
Athāti apādānattho , tato rāsikaraṇato aññanti attho .
Bhūmiyaṃ nikhaṇantīti sambandho .
‘‘ Mūlesu ceva paṇṇesu cā ’’ ti ettha casaddo samuccayatthova , na vikappatthoti āha ‘‘ mūlamattesu panā ’’ tiādi .
Bījānīti mūlādibījāni .
Ṭhapitāni hontīti sambandho .
‘‘ Uparī ’’ ti padena heṭṭhā mūlāni cāti atthaṃ nayena ñāpeti .
Na aṅkure niggatamatteyeva
M0.22 , atha kho harite nīlapaṇṇavaṇṇe jāteyeva bhūtagāmasaṅgaho kātabboti āha ‘‘ harite ’’ tiādi .Tālaṭṭhīnaṃ mūlanti sambandho .
Dantasūci viyāti hatthidantasūci viya .
Yathā asampuṇṇabhūtagāmo tatiyo koṭṭhāso na āgato , na evaṃ amūlakabhūtagāmo .
So pana āgatoyevāti āha ‘‘ amūlakabhūtagāme ’’ ti .
Amūlikalatā viya amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti attho .
Vandākāti
V1.19 rukkhādanī .Sā hi sayaṃ rukkhaṃ nissāya jāyantīpi attano nissayānaṃ rukkhānaṃ adanattā bhakkhanattā vadīyati thutīyatīti ‘‘ vandākā ’’ ti vuccati .
Aññā vāti vandākāya aññā vā .
Tan ti vandākādiṃ .
Tatoti rukkhato .
Vanan ti khuddako gaccho .
Pagumboti mahāgaccho .
Daṇḍakoti rukkho daṇḍayogato .
Tassāpīti amūlikalatāyapi .
Ayameva vinicchayoti vandākādikassa vinicchayo viya ayaṃ vinicchayo daṭṭhabboti yojanā .
‘‘ Dve tīṇi pattānī ’’ ti vuttattā ekapatto sañjāyantopi aggabījasaṅgahaṃ gacchatīti attho .
‘‘ Anupasampannenā ’’ ti padaṃ ‘‘ littassā ’’ ti pade kattā .
Nidāghasamayeti gimhakāle .
Abbohārikoti āpattiyā aṅganti na voharitabbo .
Voharituṃ na arahatīti attho .
Etan ti abbohārikataṃ ,‘‘ sace … pe … pamajjitabbā ’’ ti vacanaṃ vā .
Ahiṃ sappaṃ chādetīti ahicchattaṃ , taṃyeva ahicchattakaṃ .
Yathākathañci hi byuppatti , ruḷhiyā atthavinicchayo .
Tasmāti tato vikopanato .
Tatthāti ahicchattake .
Heṭṭhā ‘‘ udakapappaṭako ’’ ti vatvā idha ‘‘ rukkhapappaṭikāyapī ’’ ti vuttattā pappaṭakasaddo dviliṅgoti daṭṭhabbo .
Tan ti pappaṭikaṃ .
Ṭhitaṃ niyyāsanti sambandho .
Evaṃ ‘‘ laggan ’’ ti etthāpi .
Hatthakukkuccenāti hatthalolena .
‘‘ Chindantassāpī ’’ ti pade hetu .
Vāsatthikenāti vāsaṃ icchantena .
‘‘ Ocināpetabbā ’’ ti pade kattā .
Uppāṭentehīti uddharantehi .
Tesan ti sāmaṇerānaṃ .
Sākhaṃ gahitanti sambandho .
Ṭhapitassa siṅgīverassāti yojanā .
Chijjanakan ti
M0.23 chijjanayuttaṃ , chijjanārahanti attho .‘‘ Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī ’’ ti iminā vattasīsena caṅkamanaṃ vaṭṭatīti dasseti .
‘‘ Bhijjatī ’’ ti iminā abhijjamāne gaṇṭhipi kātabboti dasseti .
Dārumakkaṭakan ti makkaṭassa hattho makkaṭo upacārena , makkaṭo viyāti makkaṭako , sadisatthe ko .
Dārusaṅkhāto makkaṭako dārumakkaṭako .
Taṃ ākoṭentīti sambandho .
Aniyāmitattāti imanti aniyāmitattā vacanassa .
Idaṃ mahāsāmaññaṃ , visesasāmaññampi vaṭṭatīti āha ‘‘ nāmaṃ gahetvāpī ’’ tiādi .
Sabban ti sabbaṃ vacanaṃ .
‘‘ Imaṃ jānātiādīsū ’’ ti padaṃ ‘‘ evamattho daṭṭhabbo ’’ ti pade ādhāro .
Imaṃ mūlabhesajjaṃ jānāti imaṃ mūlabhesajjaṃ yojituṃ jānāti yojanā .
Ettāvatāti ‘‘ imaṃ jānā ’’ tiādivacanamattena .
Kappiyan ti samaṇavohārena , vohārassa vā yuttaṃ anurūpaṃ .
Etthāti ‘‘ kappiyaṃ
V1.20 kātabban ’’ ti vacane .Nibbaṭṭabījamevāti phalato nibbaṭṭetvā visuṃ kataṃ bījaṃ eva .
Tatthāti sutte .
Karontena bhikkhunā kātabbanti yojanā .
‘‘ Kappiyanti vatvāvā ’’ ti iminā paṭhamaṃ katvā aggisatthanakhāni uddharitvā pacchā vattuṃ na vaṭṭatīti dasseti .
Lohamayasatthassāti ayatambādilohamayassa satthassa .
Tehīti manussādīnaṃ nakhehi .
Tehīti assādīnaṃ khurehi .
Tehīti hatthinakhehi .
Yehīti nakhehi .
Tatthajātakehipīti tasmiṃ satthe jātakehipi , nakhehīti sambandho .
Tatthāti purimavacanāpekkhaṃ .
‘‘ Kappiyaṃ karontenā ’’ tiādivacanamapekkhati .
‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti ucchumeva vijjhati , pageva .
‘‘ Dāruṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti ucchuṃ vijjhati ,‘‘ dāruṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti dārumeva vā vijjhati , vaṭṭati ekābaddhattāti vadanti .
Tan ti rajjuṃ vā valliṃ vā .
Sabbaṃ khaṇḍanti sambandho .
Tatthāti maricapakkesu .
Kaṭāhan ti ekāya bhājanavikatiyā nāmametaṃ .
Idha pana bījānaṃ bhājanabhāvena taṃsadisattā phalapheggupi ‘‘ kaṭāhan ’’ ti vuccati .
Ekābaddhanti kaṭāhena ekato ābaddhaṃ .
Tānīti tiṇāni .
Tenāti rukkhapavaṭṭanādinā .
Tatrāti tasmiṃ ṭhapanapātanaṭṭhāne .
‘‘ Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyan ’’ ti padaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti pade
M0.24 sāmaññādhāro .Bhikkhu ajjhotthaṭo hotīti sambandho .
Opāteti āvāṭe .
So hi avapatanaṭṭhānattā ‘‘ opāto ’’ ti vuccati .
Rukkhan ti ajjhotthaṭarukkhaṃ .
Bhūmin ti opātathirabhūmiṃ .
Jīvitahetūti nimittatthe paccattavacanaṃ , jīvitakāraṇāti attho .
‘‘ Bhikkhunā ’’ ti padaṃ ‘‘ nikkhāmetun ’’ ti pade bhāvakattā , kāritakattā vā .
‘‘ Ajjhotthaṭabhikkhun ’’ ti vā ‘‘ opātabhikkhun ’’ ti vā kāritakammaṃ ajjhāharitabbaṃ .
Tatthāti anāpattibhāve , anāpattibhāvassa vā .
Etassāti suttassa .
Paro pana kāruññena karotīti sambandho .
Etampīti kāruññampi .
Hīti saccaṃ , yasmā vāti .
Paṭhamaṃ .