6. Surāpānavaggo
1. Surāpānasikkhāpada-atthayojanā
326. Surāpānavaggassa paṭhame bhaddā vati etthāti bhaddavatikāti ca , bhaddā vati bhaddavati , sā ettha atthīti bhaddavatikāti ca atthaṃ dassento āha ‘‘ so ’’ tiādi .
Soti gāmo labhīti sambandho .
Pathaṃ gacchantīti pathāvinoti kate addhikāyevāti āha ‘‘ addhikā ’’ ti .
Addhaṃ gacchantīti addhikā .
‘‘ Pathikā ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
‘‘ Tejasā tejan ’’ tipadāni sambandhāpekkhāni ca honti
M0.101 , padānaṃ samānattā sambandho ca samānoti maññituṃ sakkuṇeyyā ca honti , tasmā tesaṃ sambandhañca tassa asamānatañca dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ attano tejasā nāgassa tejan ’’ ti .‘‘ Ānubhāvenā ’’ tiiminā pana tejasaddassa atthaṃ dasseti .
Kapotassa pādo kapoto upacārena , tassa eso kāpoto , vaṇṇo .
Kāpoto viya vaṇṇo assāti kāpotikāti dassento āha ‘‘ kapotapādasamavaṇṇarattobhāsā ’’ ti .
Pasanna saddassa pasādasaddhādayo nivattetuṃ ‘‘ surāmaṇḍassetaṃ adhivacanan ’’ ti vuttaṃ .
Pañcābhiññassa satoti pañcābhiññassa samānassa sāgatassāti yojanā .
328.‘‘ Madhukapupphādīnaṃ rasena kato ’’ tiiminā pupphānaṃ rasena kato āsavo pupphāsavoti vacanatthaṃ dasseti .
Esa nayo ‘‘ phalāsavo ’’ tiādīsupi .
Surāmerayānaṃ visesaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ surā nāmā ’’ tiādi .
Piṭṭhakiṇṇapakkhittāti piṭṭhena ca kiṇṇena ca pakkhittā katā vāruṇīti sambandho .
Kiṇṇāti ca surāya bījaṃ .
Tañhi kiranti nānāsambhārāni missībhavanti etthāti kiṇṇāti vuccati .
Tassāyeva maṇḍeti yojanā .
Suranāmakena ekena vanacarakena katāti surā .
Madaṃ janetīti merayaṃ .
329. Loṇasovīrakan ti
V1.85 evaṃnāmakaṃ pānaṃ .Suttan tipi evameva .
Tasmin ti sūpasaṃpāke .
Telaṃ pana pacantīti sambandho .
Natthi tikhiṇaṃ majjaṃ etthāti atikhiṇamajjaṃ , atikhiṇamajje tasmiṃyeva teleti attho .
Yaṃ panāti telaṃ pana .
Tikhiṇaṃ majjaṃ imassa telassāti tikhiṇamajjaṃ .
Yatthāti tele .
Ariṭṭhoti evaṃnāmakaṃ bhesajjaṃ .
Tan ti ariṭṭhaṃ ,‘‘ sandhāyā ’’ tipade avuttakammaṃ .
Etan ti ‘‘ amajjaṃ ariṭṭhan ’’ tivacanaṃ ,‘‘ vuttan ’’ tipade vuttakammanti .
Paṭhamaṃ .
2. Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ
330. Dutiye aṅgulīhi patujjanaṃ aṅgulipatodo , soyeva aṅgulipatodakoti dassento āha ‘‘ aṅgulīhī ’’ tiādi .
Uttantoti
M0.102 avatapanto .Avatapantoti ca atthato kilamantoyevāti āha ‘‘ kilamanto ’’ ti .
Kilamanto hutvāti yojanā .
Assāsagahaṇena passāsopi gahetabboti āha ‘‘ assāsapassāsasañcāro ’’ ti .
Tampīti bhikkhunimpīti .
Dutiyaṃ .
3. Hasadhammasikkhāpadaṃ
335. Tatiye pakārena karīyati ṭhapīyatīti pakataṃ paññattanti dassento āha ‘‘ yaṃ bhagavatā ’’ tiādi .
Yan ti sikkhāpadaṃ .
336. Hasasaṅkhāto dhammo sabhāvo hasadhammoti vutte atthato kīḷikāyevāti āha ‘‘ kīḷikā vuccatī ’’ ti .
337. Gopphakānan ti caraṇagaṇṭhikānaṃ .
Te hi pāde pādaṃ ṭhapanakāle aññamaññūpari ṭhapanato gopīyantīti gopphā , te eva gopphakāti vuccanti .
Pādassa hi upari pādaṃ ṭhapanakāle ekassa upari eko na ṭhapetabbo .
Tenāha bhagavā ‘‘ pāde pādaṃ accādhāyā ’’ ti ( dī . ni .2.196; ma . ni .1.423; a . ni .3.16).
Oṭṭhajo dutiyo .
Orohantassa bhikkhunoti sambandho .
338. Phiyārittādīhīti ādisaddena laṅkārādayo saṅgaṇhāti .
Keci vadantīti sambandho .
Patanuppatanavāresūti patanavāra uppatanavāresu .
Tatthāti tassaṃ khittakathalāyaṃ .
Hīti saccaṃ
V1.86 , yasmā vā .Ṭhapetvā kīḷantassāti sambandho .
Likhituṃ vaṭṭati kīḷādhippāyassa virahitattāti adhippāyo .
Kīḷādhippāyena atthajotakaṃ akkharaṃ likhantassāpi āpattiyevāti vadanti .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpadeti .
Tatiyaṃ .
4. Anādariyasikkhāpadaṃ
342. Catutthe dhammo nāma tantiyevāti āha ‘‘ tantī ’’ ti .
Paveṇīti tasseva vevacanaṃ .
‘‘ Taṃ vā na sikkhitukāmo ’’ ti ettha taṃsaddassa atthamāvikātuṃ vuttaṃ ‘‘ yena paññattenā ’’ ti .
Vinaye apaññattaṃ
M0.103 sandhāya vuttaṃ ‘‘ apaññattenā ’’ ti āha ‘‘ sutte vā abhidhamme vā āgatenā ’’ ti . 344. Paveṇiyāti upāliādikāya ācariyaparamparasaṅkhātāya tantiyā .
Kurundiyaṃ vuttanti sambandho .
Mahāpaccariyaṃ vuttanti sambandho .
Taṃ sabban ti kurundivādamahāpaccarivādasaṅkhātaṃ sabbaṃ taṃ vacanaṃ .
Paveṇiyā āgateti paveṇiyā āgatasaṅkhāte mahāaṭṭhakathāvādeti .
Catutthaṃ .
345. Pañcame manussaviggaheti manussaviggahapārājiketi .
Pañcamaṃ .
6. Jotisikkhāpadaṃ
350. Chaṭṭhe janapadassa nāmattā bahuvacanavasena ‘‘ bhaggesū ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Susumārasaṇṭhāno pabbatasaṅkhāto giri etthāti susumāragiri , etassa vā māpitakāle susumāro girati saddaṃ niggirati etthāti susumāragirīti atthamanapekkhitvā vuttaṃ ‘‘ nagarassa nāman ’’ ti .
Taṃ panāti vanaṃ pana .
‘‘ Migānan ’’ tiādinā migānaṃ abhayo dīyati etthāti migadāyoti atthaṃ dasseti .
352.‘‘ Jotike ’’ tipadassa jotissa aggissa karaṇaṃ jotikan ti dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ jotikaraṇe ’’ ti .
354.‘‘ Samādahitukāmatāyā ’’ tipadaṃ
V1.87 ‘‘ araṇisaṇṭhāpanato ’’ tipade hetu .Jālāti sikhā .
Sā hi jalati dibbatīti jālāti vuccati .
Patilātaṃ ukkhipatīti ettha ‘‘ patitālātan ’’ ti vattabbe takāralopaṃ katvā sandhivasena patilātanti vuttanti āha ‘‘ alātaṃ patitaṃ ukkhipatī ’’ ti .
Alātan ti ummukkaṃ .
Tañhi ādittaṃ hutvā atiuṇhattā na lātabbaṃ na gaṇhitabbanti alātanti vuccati .
Avijjhātan ti jhāyanato ḍayhanato avigataṃ alātanti sambandho .
Jhāyanaṃ ḍayhanaṃ jhātaṃ , vigataṃ jhātaṃ imassālātassāti vijjhātaṃ .
356. Padīpādīnīti
M0.104 padīpajotikādīni .Tatthāti tāsu duṭṭhavāḷamigaamanussasaṅkhātāsu āpadāsu nimittabhūtāsu .
Nimittatthe cetaṃ bhummavacananti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Nahānasikkhāpadaṃ
366. Sattame pāraṃ gacchanto na kevalaṃ saudakāya nadiyā eva nhāyituṃ vaṭṭati , sukkhāya nadiyāpi vaṭṭatīti dassento āha ‘‘ sukkhāyā ’’ tiādi .
Ukkiritvāti viyūhitvā .
Āvāṭāyeva khuddakaṭṭhena āvāṭakā , tesūti .
Sattamaṃ .
8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ
368. Aṭṭhame alabhīti labhoti vacanatthe apaccayaṃ katvā ṇapaccayassa svatthabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ labhoyeva lābho ’’ ti .
Apaccayamakatvā pakatiyā ṇapaccayopi yuttoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Saddantaropi atthantarābhāvā samāso hotīti āha ‘‘ navacīvaralābhenāti vattabbe ’’ ti .
Anunāsikalopan ti ‘‘ navan ’’ ti ettha niggahītassa vināsaṃ .
Niggahītañhi nāsaṃ anugatattā ‘‘ anunāsikan ’’ ti vuccati , tassa adassana , makatvāti attho .
Majjhe ṭhitapadadvayeti ‘‘ navan ’’ ti ca ‘‘ cīvaralābhenā ’’ ti ca dvinnaṃ padānamantare ‘‘ ṭhite panā ’’ ti ca ‘‘ bhikkhunā ’’ ti ca padadvaye .
Niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ .
Nipātoti nipātamattaṃ .
Alabhīti labhoti vacanatthassa abhidheyyatthaṃ dassetuṃ ‘‘ bhikkhunā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ bhikkhunā ’’ tiādi .
Padabhājane pana vuttanti sambandho .
Yan ti yaṃ cīvaraṃ .
‘‘ Cīvaran ’’ ti ettha cīvarasarūpaṃ dassento āha ‘‘ yaṃ nivāsetuṃ vā ’’ tiādi .
Cammakāranīlan ti cammakārānaṃ tiphale pakkhittassa ayagūthassa nīlaṃ .
Mahāpaccariyaṃ
V1.88 vuttanti sambandho .Dubbaṇṇo karīyati anenāti dubbaṇṇakaraṇaṃ , kappabindunti āha ‘‘ kappabinduṃ sandhāyā ’’ ti .
Ādiyantena bhikkhunā ādātabbanti sambandho .
Koṇesūti antesu .
Vāsaddo aniyamavikappattho .
Akkhimaṇḍalamattaṃ vāti akkhimaṇḍalassa pamāṇaṃ vā kappabindūti sambandho .
Paṭṭe vāti anuvātapaṭṭe
M0.105 vā .Gaṇṭhiyaṃ vāti gaṇṭhikapaṭṭe vā .
Pāḷikappoti dve vā tisso vā tato adhikā vā binduāvalī katvā kato kappo .
Kaṇṇikakappoti kaṇṇikaṃ viya bindugocchakaṃ katvā kato kappo .
Ādisaddena agghiyakappādayo saṅgaṇhāti .
Sabbatthāti sabbāsu aṭṭhakathāsu .
Ekopi bindu vaṭṭoyeva vaṭṭatīti āha ‘‘ ekaṃ vaṭṭabindun ’’ ti .
371. Aggaḷādīnīti ādisaddena anuvātaparibhaṇḍe saṅgaṇhātīti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Vikappanasikkhāpadaṃ
374. Navame tassāti ettha tasaddassa visayo cīvarasāmikoyevāti āha ‘‘ cīvarasāmikassā ’’ ti .
Dutiyassa tasaddassa visayo vinayadharoyevāti āha ‘‘ yenā ’’ tiādi .
‘‘ Avissāsanto ’’ tipadassa kiriyāvisesanabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ avissāsenā ’’ ti .
Tenāti vinayadharenāti .
Navamaṃ .
10. Cīvarāpanidhānasikkhāpadaṃ
377. Dasame ‘‘ apanetvā ’’ tiiminā apaityūpasaggassa atthaṃ dasseti .
Nidhentīti nigūhitvā ṭhapenti .
Hasādhippāyoti hasaṃ , hasanatthāya vā adhippāyo .
Parikkhārassa sarūpaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pattatthavikādin ’’ ti .
Pattassa pāḷiyamāgatattā pattassa thavikāti atthoyeva gahetabbo , na patto ca thavikā cāti .
‘‘ Samaṇena nāmā ’’ tipadaṃ ‘‘ bhavitun ’’ tipade bhāvakattāti .
Dasamaṃ .
Surāpānavaggo chaṭṭho .