Paññattivārayojanā
Evaṃ dvāvīsatikhandhakānaṃ saṃvaṇṇanaṃ katvā idāni ‘‘ parivāro ’’ ti saṅgahamārūḷhassa vinayassa saṃvaṇṇanaṃ karonto ayamācariyo paṭhamaṃ tāva anusandhidassanamukhena paṭiññaṃ kātukāmo
V2.182 āha ‘‘ visuddhaparivārassā ’’ tiādi .Tattha visuddhaparivārassāti visuddhāya catuparisāya parivāritassa , athavā visuddhena catuparisasaṅkhātena parivārena samannāgatassa bhagavatoti sambandho .
Parivāre hi visuddhe tena parivārito , taṃparivārito vā bhagavāpi visuddhoyeva nāma hoti .
Iminā saṃvaṇṇiyamānassa ‘‘ parivāro ’’ ti saṅgahamārūḷhassa desetabbadhammassa anurūpena desakabhūtassa bhagavato thomanaṃ kataṃ hoti .
Dhammakkhandhasarīrassāti sīlādidhammakkhandhasaṅkhātena sarīrena samannāgatassa , iminā saṃvaṇṇitānaṃ khandhakānamanurūpena bhagavato thomanaṃ kataṃ hoti .
Pakati hesācariyānaṃ yadidaṃ desetabbadhammānurūpena desakassa thomanā ( sārattha . ṭī .1. ganthārambhakathā ; visuddhi . mahāṭī .1.1).
Anantarāti anantare kāle .
Yoti
M0.548 vinayo .Pubbāgatan ti pubbe vuttesu vibhaṅgakhandhakesu āgataṃ .
Nayan ti saddaatthavinicchayanayasaṅkhātaṃ sabbaṃ nayaṃ .
Hitvāti cajitvā .
Anuttānatthavaṇṇanan ti anuttānānaṃ padānamatthavaṇṇanaṃ .
Ayaṃ panettha yojanā – visuddhaparivārassa dhammakkhandhasarīrassa bhagavato sāsane khandhakānamanantarā ‘‘ parivāro ’’ ti yo vinayo saṅgahaṃ samārūḷho , tassa vinayassa pubbāgataṃ nayaṃ hitvā idāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti .
1. Tattha tatthāti ‘‘ tassa anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmī ’’ ti yo parivārasaṅkhāto vinayo saṃvaṇṇetabbabhāvena vutto , tattha .
Saṅkhepatthoti samāsattho .
Yaṃ tenāti ettha tasaddassa aniyamaniddesabhāvaṃ dassento āha ‘‘ yo so ’’ ti .
Tattha yoti aniyama niddeso , tassa ‘‘ tenā ’’ ti niyamanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Soti padālaṅkāro .
Dvīsu hi sabbanāmesu yebhuyyena pubbameva padhānaṃ , pacchimaṃ pana vacanālaṅkāraṃ .
Yo so bhagavā paññapesīti sambandho .
Ciraṭṭhitikatthan ti ciraṃ pañcavassasahassakālaṃ ṭhitikatthāya ,‘‘ yācito ’’ ti ca ‘‘ paññapesī ’’ ti ca sambandho .
Dhammasenāpatinā yācitoti sambandho .
Yācito hutvā paññapesīti yojanā .
Tena bhagavatā paññattanti sambandho .
‘‘ Jānatā passatā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ kammameva dassento āha ‘‘ tassa tassā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ paññattikālan ’’ ti iminā ‘‘ jānatā ’’ ti padassa kammaṃ dasseti ,‘‘ dasa atthavase ’’ ti iminā ‘‘ passatā ’’ ti padassa kammaṃ .
Evaṃ kammadassanena yojanānayaṃ dassetvā idāni karaṇadassanena aparampi yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
‘‘ Pubbenivāsādīhī ’’ tiādisaddena dibbacakkhussa visuṃ gahetabbattā iddhividhadibbasotaparacittavijānanāni gahetabbāni .
Imehi padehi ‘‘ jānatā , passatā ’’ ti
V2.183 dvinnaṃ padānaṃ pañcannaṃ lokiyaabhiññānameva karaṇabhāvaṃ dasseti .Tīhi vijjāhīti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi .
Chahi vā pana abhiññāhīti saha āsavakkhayañāṇena pañcalokiyābhiññāsaṅkhātāhi chahi abhiññāhi .
Sabbatthāti
M0.549 sabbesu tīsu kālesu , pañcasupi ñeyyadhammesu .Samantacakkhunāti anāvaraṇasabbaññutaññāṇasaṅkhātena samantacakkhunā .
Paññāyāti sabbaññutapaññāya .
Tirokuṭṭādīti ādisaddena tiropabbatādayo saṅgaṇhāti .
Maṃsacakkhunāti pasādacakkhunā .
Paṭivedhapaññāyāti maggapaññāya .
Desanāpaññāyāti sabbaññutapaññāya .
Sabbaññutapaññāyeva hi atthato desanāpaññā nāma .
Tena vuttaṃ ‘‘ tassā paññāya tejasā .
Abhidhammakathāmaggaṃ , devānaṃ sampavattayīti ( dha . sa . aṭṭha . ganthārambhakathā 5).
Imehi padehi avatthāvasena visuṃ visuṃ dvinnaṃ padānaṃ karaṇasambhavaṃ dasseti .
Arahatāti arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnañca arahattā arahatā .
Sammāsambuddhenāti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena , tena bhagavatāti sambandho .
Kenābhatan ti taṃ paṭhamaṃ pārājikaṃ kena ābhataṃ , iti saṅkhepatthoti yojanā .
2. Pucchāvisajjane pana evamattho veditabboti yojanā .
Yaṃ tena … pe … pārājikan ti idaṃ padaṃ paccuddharaṇamattamevāti sambandho .
Patiuddharaṇamattameva , na atthadassananti attho .
Etthāti etesu padesu .
Ekā paññattīti ekā paṭhamapaññatti .
Anupaññattiyoti pacchā ṭhapitā paññattiyo .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ ekā paññatti , dve anupaññattiyo ’’ ti vacanamattena vissajjitā hontīti sambandho .
Tatiyaṃ pucchanti sambandho .
Kasmā anuppannapaññatti tasmiṃ natthīti āha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .
Tattha hi yasmā aññatra natthi , tasmā natthīti yojanā .
‘‘ Anuppanne dose paññattā ’’ ti iminā anuppanne dose paññapetabbāti anuppannapaññattīti vacanatthaṃ dasseti .
Sāti anuppannapaññatti .
Tasmāti yasmā aññatra natthi , tasmā .
Sabbatthapaññattīti ettha sabbasmiṃ padese paññatti sabbatthapaññattīti aluttasamāsaṃ dassento āha ‘‘ majjhimadese cevā ’’ tiādi .
‘‘ Majjhimadese ceva paccantimajanapadesu cā ’’ ti iminā ‘‘ sabbatthā ’’ ti padassa sarūpaṃ dasseti .
Padesapaññattiṃ apanetvā sabbatthapaññattiṃ pārisesanayena dassento āha ‘‘ vinayadharapañcamenā ’’ tiādi
M0.550 .Tattha vinayadharapañcamenāti anussāvanācariyapañcamena .
Etthevāti majjhimadeseyeva .
Etehīti catūhi sikkhāpadehi .
Sesānīti catūhi sikkhāpadehi sesāni .
Sādhāraṇapaññattīti
V2.184 ettha sādhāraṇā nāma bhikkhubhikkhunīnamevāti āha ‘‘ bhikkhūnañceva bhikkhunīnañcā ’’ ti .Idaṃ panāti paṭhamapārājikaṃ pana , paññattanti sambandho .
Vinītakathāmattamevāti vinītavatthupakāsakaṃ kathāmattameva .
Tāsan ti bhikkhunīnaṃ .
Byañjanamattamevāti ‘‘ sādhāraṇā ’’ ti ca ‘‘ ubhato ’’ ti ca byañjanamattameva .
Etthāti sādhāraṇapaññattiubhatopaññattipade .
‘‘ Nidāne anupaviṭṭhan ’’ ti iminā ‘‘ nidānogadhan ’’ ti padassa sattamīsamāsañca ogadha saddassa anupaviṭṭhatthañca dasseti .
Ogāḷho hutvā dharati tiṭṭhatīti ogadhaṃ .
Nanu nidānogadhe sati ‘‘ paṭhamena uddesenā ’’ ti vattabbaṃ , kasmā ‘‘ dutiyena uddesenā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ nidānogadhan ’’ ti .
Nidānapariyāpannampi samānan ti nidānapariyāpannaṃ samānampīti yojanā .
Pi saddo garahattho , pageva dutiye uddese pariyāpanneti dasseti .
‘‘ Sīlavipattiādīnan ’’ ti vacanaṃ vitthārento āha ‘‘ paṭhamā hī ’’ tiādi .
Dvaṅgikenāti kāyacittasaṅkhātena dvaṅgikena .
Nanu ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttattā ‘‘ kāyatoyevā ’’ ti vattabbaṃ , atha kasmā ‘‘ kāyato ca cittato ca samuṭṭhātī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ ettha hī ’’ tiādi .
Etthāti ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vacane .
Cittan ti sevanacittaṃ .
Āpannosīti tvaṃ āpanno asīti yojanā .
Āma āpannomhīti āma ahaṃ āpanno amhīti yojanā .
Tāvadevāti tasmiṃ paṭijānakkhaṇeyeva .
Taṃ puggalan ti pārājikamāpannaṃ taṃ puggalaṃ .
Tappaccayāti tassa pārājikamāpannassa kāraṇā .
‘‘ Na katamena samathena sammatī ’’ ti yaṃ pana vacanaṃ vuttanti yojanā .
Tan ti vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Vuttamātikā paññattīti vuttamātikāsaṅkhātā paññatti vinayo nāmāti yojanā .
Mātikā hi yasmā paññapīyati saṅkhepena ṭhapīyati , pakāraṃ jānāpeti vā , tasmā paññattīti vuccati .
‘‘ Padabhājanaṃ vuccatī ’’ ti
M0.551 iminā vitthārena bhājiyati etāyāti vibhattīti dasseti .Vītikkamoti kāyavācāvītikkamo .
So hi na saṃvarati kāyavācaṃ na pidahatīti asaṃvaroti vuccati .
Yesaṃ vattatīti ettha vattatikiriyāya kattāraṃ dassento āha ‘‘ vinayapiṭakañca aṭṭhakathā cā ’’ ti .
Paguṇāti vācuggatā .
Teti te puggalā , dhārentīti sambandho .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etassāti paṭhamapārājikassa .
Kenābhatan ti ettha bharadhātuyā dhāraṇaposanatthesu ( pāṇinī 108 dhātupāṭhe ) dhāraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ kena ānītan ’’ ti
V2.185 .‘‘ Paramparāya ānītan ’’ ti iminā paramparābhatan ti padassa tatiyāsamāsaṃ dasseti .
Athavā ‘‘ kenābhatan ’’ ti pucchāya anurūpaṃ yakāralopavasena vākyanti dasseti .
3. Upāli dāsako cevātiādikā gāthāyo kimatthaṃ kehi ṭhapitāti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Tan ti paraṃ paraṃ .
Tatthāti tāsu gāthāsu .
Yan ti vacanaṃ .
Iminā nayenāti paṭhamapārājikassa pucchāvisajjane vuttena iminā nayena .
Iti mahāvibhaṅge paññattivāravaṇṇanāya yojanā samattā .
Katāpattivārādivaṇṇanā
157. Itoti paññattivārato , paraṃ vuttā satta vārā uttānatthā evāti yojanā .
Katāpattivāroti ‘‘ katāpattī ’’ ti padena lakkhito vāro .
Eseva nayo sesesupi .
Tadanantaroti tesaṃ sattannaṃ vārānaṃ anantare vutto .
Samuccayavāroti saṃ ekato āpattivipattiādayo uciyanti sampiṇḍiyanti etthāti samuccayo , soyeva vāro samuccayavāro .
188. Tatoti tehi aṭṭhahi vārehi , paraṃ vuttāti sambandho .
Paccayavasena vutto eko paññattivāroti yojanā .
Paccayavasenāti paccayasaddassa vasena .
Tassāti paccayassa .
Tepīti aṭṭha
M0.552 vārāpi .Itītiādi nigamanaṃ .
Tatoti mahāvibhaṅgato , paraṃ āgatāti sambandho .
Evaṃ ime dvattiṃsa vārāti yojanā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etthāti dvattiṃsavāresu .
Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā
257. Tadanantarāyāti tesaṃ dvattiṃsavārānaṃ anantaraṃ vuttāya samuṭṭhānakathāya evamattho veditabboti yojanā .
Anattā iti nicchitāti anattātveva vinicchitā .
Iminā anattā iti nicchayāti ettha cidhātuyā vinicchayatthaṃ dasseti .
‘‘ Aniccākārādīhī ’’ ti iminā sabhāgadhammānan ti ettha aniccākārādīhi samāno bhāgo etesanti sabhāgā , teyeva dhammā sabhāgadhammāti vacanatthaṃ dasseti .
Nāmamattampīti aniccādināmamattampi .
Pi saddena pageva nāmiko aniccādisabhāvoti dasseti .
Na paññāyatīti na khāyati .
Iminā na nāyatīti ettha ñādhātuyā khāyanatthaṃ dasseti .
Dukkhahānin ti ettha dukkhaṃ jahātīti dukkhahānīti dassento
V2.186 āha ‘‘ dukkhaghātanan ’’ ti .Dukkhaṃ hanatīti dukkhaghātano , saddhammo , taṃ .
‘‘ Khandhakā yā ca mātikā ’’ ti vattabbe sukhuccāraṇatthāya rassavasena pāṭho atthīti āha ‘‘ khandhakā ya ca mātikā ’’ ti .
Samuṭṭhānaṃ niyatokatan ti ( saṃ . ni .1.216) ettha ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatakatan ’’ ti vattabbe ‘‘ parosahassan ’’ tiādīsu viya okārāgamavasena ‘‘ samuṭṭhānaniyatokatan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatakatan ’’ ti .
Etenāti ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatokatan ’’ ti pāṭhena .
Paccetabboti pati etabbo , paṭimukhaṃ ñātabboti attho .
Aññehīti tīhi sikkhāpadehi aññehi sikkhāpadehi .
Tatthāti sambhedanidānavacanesu .
Sambhedavacanena paccetabbanti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Tāni tīṇi sikkhāpadāni ṭhapetvāti sambandho .
Paññattidesasaṅkhātan ti paññattiṭṭhānabhūtadesasaṅkhātaṃ .
‘‘ Imāni tīṇī ’’ ti iminā ‘‘ dissantī ’’ ti kiriyāya kattāraṃ dasseti .
‘‘ Paññāyantī ’’ ti iminā disadhātuyā khāyanatthaṃ dasseti .
Tatthāti samuṭṭhānaniyamasambhedanidānasaṅkhātesu
M0.553 tīsu , niddhāraṇe bhummaṃ .Itaraṃ panāti samuṭṭhānaniyamasambhedehi aññaṃ pana .
Āḷavīti āḷaviyaṃ .
Sakkesu bhaggesu cāti ettha janapadanāmattā bahuvacanavasena vuttaṃ .
Dvīsu vibhaṅgesu paññattaṃ yaṃ sikkhāpadaṃ uddisantīti yojanā .
‘‘ Vibhaṅgesū ’’ ti iminā vibhaṅgeti ettha sukāralopoti dasseti .
Tassāti sikkhāpadassa .
Yathāñāyan ti yuttiyā anurūpaṃ .
Tan ti samuṭṭhānaṃ .
Me suṇāthāti mama santikā suṇātha .
Itīti ayamattho .
Kathinan ti paṭhamakathinasamuṭṭhānaṃ .
Ananuññātāya saddhin ti ananuññātasamuṭṭhānena saddhiṃ .
Sadisā idha dissareti ettha idha saddo atthapakaraṇavasena ubhatovibhaṅgavisayoti āha ‘‘ idha ubhatovibhaṅge ’’ ti .
‘‘ Sadisānī ’’ ti iminā sadisāti ettha nikārassākārādeso dassito .
‘‘ Dissantī ’’ ti iminā dissareti ettha antisaddassa rekāro ( niruttidīpaniyaṃ 570 sute ) dassito .