15. Upajjhāyavattakathā
64. Anupajjhāyakāti ettha vajjāvajjaṃ upagantvā jhāyatīti upajjhāyo , so natthi etesanti anupajjhāyakāti atthaṃ dassento āha ‘‘ vajjāvajjan ’’ tiādi .
‘‘ Piṇḍāya caraṇakapattan ’’ ti iminā piṇḍāya uddissa , uṭṭhahitvā vā tiṭṭhati anenāti uttiṭṭho , soyeva patto uttiṭṭhapattoti atthaṃ dasseti .
‘‘ Uttiṭṭhe na pamajjeyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .168) pana piṇḍāya caraṇaṃ ‘‘ uttiṭṭhan ’’ ti vuccati .
Tasmā tattha piṇḍāya uddissa , uṭṭhahitvā vā tiṭṭhanaṃ uttiṭṭhan ti vacanattho kātabbo .
‘‘ Piṇḍāya caraṇapattan ’’ ti idaṃ vacanaṃ ‘‘ tasmiñhi manussā ucchiṭṭhasaññino ’’ tipadaṃ laṅghitvā ‘‘ tasmā uttiṭṭhapattanti vuttan ’’ tipadena yojetabbaṃ , tasmā piṇḍāya caraṇakapattattā uttiṭṭhapattanti vuttanti vuttaṃ hoti .
Tasmiṃ manussā kiṃsaññinoti āha ‘‘ tasmiñhi manussā ucchiṭṭhasaññino ’’ ti .
Tasmiñhi tasmiṃ eva uttiṭṭhapatte pabbajitānaṃ paribhogabhāvena manussehi avasajjitabbattā , avachaḍḍetabbattā vā manussā ucchiṭṭhasaññino hontīti yojanā .
Pabbajitānaṃ piṇḍāya caraṇakapattattā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ , manussānaṃ pana avasajjitapattattā ucchiṭṭhapattanti vuttanti adhippāyo .
Uttiṭṭha pattantipadaṃ vākyameva , na samāsotipi dassento āha ‘‘ atha
M0.218 vā ’’ tiādi .‘‘ Uṭṭhahitvā ’’ ti iminā uttiṭṭhāti ettha tvālopoti dasseti .
‘‘ Gahetun ’’ ti iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
Gehasitapemavasenāti gehe nissitapemavasena , mettāpubbaṅgamapemavasenāti attho .
Sagāravā hutvā sappatissā hutvā viharantāti atthaṃ dassento āha ‘‘ upaṭṭhapetvā ’’ ti .
‘‘ Sabhāgajīvikā ’’ ti iminā sabhāgavuttikāti ettha vuttisaddo jīvikatthoyeva , na vivaraṇādyatthoti dasseti .
Upajjhāyabhāvaṃ sampaṭicchati etehīti upajjhāyabhāvasampaṭicchanāni , tāniyeva vevacanāni upajjhāyabhāvasampaṭicchanavevacanāni .
Tikkhattun ti ukkaṭṭhavasena vuttaṃ , sakimpi vaṭṭatiyeva .
Padassa vasena viññāpetīti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Etthāti upajjhāyagahaṇaṭṭhāne .
Yadidaṃ vācāya vā sāvanaṃ , yadidaṃ kāyena vā atthaviññāpanaṃ atthi , idameva sāvanaatthaviññāpanameva upajjhāyagahaṇanti yojanā .
Sādhūti sampaṭicchanan ti upajjhāyena
V1.191 pañcasu padesu yasmiṃ kismiṃci vutte saddhivihārikassa ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchanaṃ .Tan ti kesañci vacanaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etthāti upajjhāyagahaṇe .
‘‘ Na sampaṭicchanaṃ aṅgan ’’ ti iminā āyācanadānāniyeva aṅgāni nāmāti dasseti .
Saddhivihārikenāpi ñātunti sambandho .
Iminā padenāti ‘‘ sādhū ’’ ti iminā padena .
Tatrāyaṃ sammāvattanāti ettha tasaddassa visayaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ yaṃ vuttaṃ sammā vattitabban ’’ ti .
Iminā kiriyāvisayabhāvameva dīpeti , na dabbavisayabhāvaṃ .
Ayan ti vuccamānā .
Assāti saddhivihārikassa .
Dhotapādapariharaṇatthāyāti dhotassa pādassa paṃsumakkhanādīnaṃ pariharaṇatthāya .
Tāti upāhanāyo .
Kālassevāti paccūsakālatoyeva , nissakkatthe cetaṃ sāmivacanaṃ .
Tatoti tehi tīhi dantakaṭṭhehi , vibhattaapādānametaṃ .
Tesu vā tīsu dantakaṭṭhesu .
Yan ti yaṃ dantakaṭṭhaṃ .
Athāti tasmiṃ gahaṇe .
Tatoti sītuṇhodakehi , sītuṇhodakesu vā .
Vaḷañjetīti paribhuñjati .
Udakan ti mukhadhovanodakaṃ .
‘‘ Vaccakuṭito ’’ ti iminā passāvakuṭīpi
M0.219 gahetabbā .Evan ti sammajjiyamāne .
Asuññan ti janasaddato atucchaṃ .
Āsanan ti therassa āsanaṃ .
Tasmin ti āsane .
Nisinnassa therassa vattaṃ kātabbanti sambandho .
Uklāpo asmiṃ dese atthīti uklāpoti atthaṃ dassento āha ‘‘ kenaci kacavarena saṃkiṇṇo ’’ ti .
Ettha ca saṅkāro ucchiṭṭho kalāpo samūho uklāpoti vacanatthena uklāpoti vuccati .
Kacīyati bandhīyati asmiṃ deseti kaco , so varīyati icchīyati anenāti kacavaroti vacanatthena kacavaroti vuccati .
Hatthenapīti ettha pisaddo pilotikenapītiādiṃ saṅgaṇhāti .
Ekato katvāti ekato samānapaṭalaṃ katvā .
Kasmā saṅghāṭīti āha ‘‘ sabbaṃ hī ’’ tiādi .
‘‘ Saṅghaṭitattā ’’ ti iminā saṃharitabbāti saṅghāṭīti vacanatthaṃ dasseti .
Nivattitvā olokentaṃ upajjhāyaṃ saṃpāpuṇātīti yojanā .
Ekena vā padavītihārenāti sambandho .
Pattoyeva uṇhabhārikesu pariyāpannoti pattapariyāpanno , patte pariyāpanno yāguādiko pattapariyāpanno tipi yujjatiyeva .
Bhikkhācāreti bhikkhācāraṭṭhāne .
Yāguyā vā laddhāyāti sambandho .
Tassāti upajjhāyassa .
So pattoti uṇhādīsu pariyāpanno so patto .
Aññatra vāti ārāmādīsu vā .
Tassāti upajjhāyassa .
Vacane aniṭṭhiteti sambandho .
Ito paṭṭhāyāti ‘‘ na upajjhāyassa bhaṇamānassā ’’ ti ettha vuttanakārato paṭṭhāya .
Iminā heṭṭhā vuttesu ‘‘ nātidūre gantabban ’’ tiādīsu nakārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti .
Yattha katthacīti ‘‘ na
V1.192 ca uṇhe cīvaraṃ nidahitabban ’’ tiādīsu yesu kesuci .Ayan ti dukkaṭāpatti .
Hīti saccaṃ .
Āpattisāmantāti ettha āpattiyā sāmantā āpattisāmantāti atthaṃ dassento āha ‘‘ āpattiyā āsannan ’’ ti .
‘‘ Āsannan ’’ ti iminā sāmantā saddassa āsannavevacanatañca upayogatthe nissakkavacanatañca dasseti .
Īdisaṃ vacanaṃ bhante vattuṃ vaṭṭati nāmāti yojanā .
Gāmato
M0.220 paṭhamataran ti gāmato upajjhāyassa paṭhamataraṃ .Tenevāti upajjhāyeneva .
Nivattantena saddhivihārikenāti sambandho .
‘‘ Tintan ’’ ti vatvā tamevatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sedaggahitan ’’ ti .
Iminā sedena sīdatīti sinnan ti atthaṃ dasseti .
‘‘ Atirekaṃ katvā ’’ ti iminā ussāretvā tipadassa adhippāyatthaṃ dasseti , uddhaṃ uddhaṃ sāretvāti vuttaṃ hoti .
Pacchimavākyassa pubbavākyakāraṇabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ kiṃ kāraṇā ’’ ti .
Majjhe bhaṅgassa dosaṃ āvikaronto āha ‘‘ samaṃ katvā ’’ tiādi .
Tatoti samaṃ katvā saṃharaṇato , niccaṃ bhijjamānanti sambandho .
Majjhe bhaṅgato vā , dubbalanti sambandho .
Etan ti ‘‘ caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvā ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Yathāti yenākārena saṃhariyamāneti sambandho .
Cīvarabhogassa oro anto obhogoti atthaṃ dassento āha ‘‘ kāyabandhanan ’’ tiādi .
Yoti upajjhāyo .
‘‘ Gāmeyevā ’’ ti vatvā tamevatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ antaraghare vā paṭikkamane vā ’’ ti .
Paṭikkamane vāti bhojanasālāyaṃ vā .
Tassāti upajjhāyassa .
Laddhā bhikkhā yenāti laddhabhikkho , tassa vā .
Piṇḍapāto hotīti yojanā .
Tassāti upajjhāyassa .
Piṇḍapāto na hotīti sambandho .
Attanā laddhopīti pisaddo upajjhāyena laddhopīti atthaṃ sampiṇḍeti .
Āhariyatūti ettha tuvibhatti pucchāyaṃ hoti , āhariyatu kinti attho .
Kāloti bhojanakālo .
Bhuñjitthāti bhutto , tasmiṃ satīti sambandho .
Upakaṭṭhoti majjhanhikassa āsanno .
Anantarahitāyāti ettha antaradhāyatīti antarahito , taṭṭikacammakhaṇḍādi , natthi antarahito etasmiṃ pattabhūmīnamantareti anantarahitoti atthaṃ dassento āha ‘‘ anatthatāyā ’’ ti .
Kāḷavaṇṇakatā vā sudhābaddhā vā nirajamattikā hotīti yojanā .
Tan ti pattaṃ .
Dhotavālikāyapīti suddhavālikāyapi .
Tatthāti paṃsurajasakkharādīsu .
Puna tatthāti paṇṇādhārakesu .
Idaṃ vacanaṃ vuttanti sambandho .
Abhimukhenāti attano abhimukhena .
Saṇikan ti sinnaṃ
M0.221 .Ante panāti cīvarassa koṭiyaṃ pana .
Nikkhipantassa saddhivihārikassa cīvarassa bhogoti yojanā .
Cuṇṇaṃ
V1.193 sannetabban ti ettha cuṇṇasamodhānena netabbanti atthaṃ dassento āha ‘‘ piṇḍi kātabbā ’’ ti .‘‘ Ekasmiṃ niddhūme ṭhāne ’’ ti iminā ekamantan ti ettha ekasmiṃ ante ṭhāneti atthaṃ dasseti .
Jantāghareti aggisālāyaṃ .
Sā hi jalati dibbati aggi etthāti jantā , janeti sarīrasedametthāti vā jantā , sā eva gharaṃ jantāgharanti vuccati , tasmiṃ .
Paripūjāvasena karīyatīti parikamman ti atthena aṅgāradānādikaṃ parikammaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ parikammaṃ nāmā ’’ tiādi .
‘‘ Na kenaci gelaññenā ’’ tiādinā ussahanassa kāraṇaṃ dasseti .
Hīti saccaṃ .
Agilānena saṭṭhivassena saddhivihārikenāpi kātabbanti yojanā .
Anādarenāti vattakaraṇassa anādarena .
Nakārapaṭisaṃyuttesūti paṭisedhavācakena nakārena paṭisaṃyuttesu .
Padesūti ‘‘ na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbā ’’ tiādīsu vākyesu .
Bhūmiyan ti upalakkhaṇavasena vuttaṃ bhittiyampi apaṭighaṃsitabbattā .
‘‘ Piṭhasaṅghāṭañcā ’’ ti iminā kavāṭapīḷan ti ettha pīṭhasaddena piṭhasaṅghāṭaṃ vuccati uttarapadalopavasena vā ekadesavohāravasena vāti dasseti .
‘‘ Acchupantenā ’’ ti iminā appaṭighaṃsantenāti ettha ghaṃsadhātuyā atthaṃ dasseti .
Sammā tāyati attānañca parañca anenāti santānaṃ , tameva santānakan ti atthena kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi santānakaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ santānakan ’’ tiādi .
Ullokatoti vitānato .
Tañhi uddhaṃ lucīyate bandhīyateti ullokanti vuccati , cakārassa kakāramakatvā ‘‘ ullocan ’’ tipi vuccati .
Tosaddena ākārassa smāvacanassa kāriyabhāvaṃ dasseti .
Apaharitabban ti apanetabbaṃ .
‘‘ Avaharitabban ’’ tipi pāṭho , heṭṭhā haritabbaṃ pātetabbanti attho .
Ālokasandhibhāgāti
M0.222 ettha bhāgasaddassa dvandato parattā pubbapadesupi paccekaṃ yojetabboti āha ‘‘ ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā cā ’’ ti .Tassa atthaṃ dassento āha ‘‘ antarabāhirā ’’ tiādi .
‘‘ Vātapānakavāṭakānī ’’ ti iminā ālokasandhisaddassa vātapānakavāṭakapariyāyabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Koṇā ’’ ti iminā kaṇṇasaddassa koṇavevacanabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Yathā paṭhaman ’’ tiādinā paṭhamapaññattameva paññapetabbaṃ , na aññathāti dasseti .
Idaṃ patirūpaṃ paṭhamapaññattaṃ sandhāya vuttaṃ .
Paṭhamapaññatte apatirūpe aññathāpi paññapetabbaṃ .
Etadatthamevāti yathāpaññattaṃ paññapetabbassa atthāya eva .
Sace paññattaṃ ahosi , evaṃ satīti yojanā .
Idan ti bhittiṃ mocetvā paññāpanaṃ .
Kaṭesu kiḷañjesu sārattā uttamattā kaṭasārakoti
V1.194 vuccati .Nivattetvāti saṃharitvā .
Puratthimāti ettha yakāralopena niddesoti āha ‘‘ puratthimāyā ’’ ti .
Vūpakāsetabboti ettha kasadhātu gatyatthoti āha ‘‘ aññattha netabbo ’’ ti .
Upajjhāyaṃ gahetvā aññattha gantabboti attho .
Aññatthāti aññaṃ ṭhānaṃ .
Vivecetabban ti ettha diṭṭhigatato upajjhāyaṃ vivecetabbanti dassento āha ‘‘ vissajjāpetabban ’’ ti .
‘‘ Añño vattabbo ’’ ti vatvā tassa ākāraṃ dasseti ‘‘ theran ’’ tiādinā .
So so bhikkhu yācitabboti sambandho .
Aññena dāpetabboti attanā aññena bhikkhunā upajjhāyassa parivāso dāpetabboti attho .
Kinti nu khoti kena eva upāyena dadeyya nukhoti attho .
Itisaddo hi avadhāraṇattho .
Aṭṭhakathāyapi imameva nayaṃ dasseti ‘‘ kena nu kho upāyenā ’’ ti iminā .
Sabbatthāti sabbesu ‘‘ kinti nu kho paṭikasseyyā ’’ tiādivākyesu .
Sattasu kammesu tividhassa ukkhepanīyakammassa garukattā vuttaṃ ‘‘ ukkhepanīyaṃ akatvā ’’ ti .
Tamevatthaṃ vitthārento āha ‘‘ tena hī ’’ tiādi .
Tena
M0.223 saddhivihārikena yācitabbāti sambandho .Sace karontiyevāti bhikkhū sace kammaṃ karontiyeva .
Puna sace karontiyevāti bhikkhū sace ukkhepanīyakammaṃ karontiyeva .
Athāti tasmiṃ kamme kate .
Itīti evaṃ yācanena .
Nanti taṃ upajjhāyaṃ .
Samparivattakan ti ettha ‘‘ piṇḍukkhepakan ’’ tiādīsu ( pāci .620) viya samparivattakantipadaṃ kiriyāvisesanaṃ , kapaccayo ca vicchatthoti āha ‘‘ samparivattetvā samparivattetvā ’’ ti .
Yadīti yāva .
Yadisaddo hi yāvapariyāyo , tena vuttaṃ ‘‘ na tāva pakkamitabban ’’ ti .
Yāva appamattakampi rajanaṃ galati , na tāva pakkamitabbanti yojanā .
Visabhāgapuggalenāti visabhāgena puggalena karaṇabhūtena .
Na upajjhāyaṃ anāpucchā gāmo pavisitabboti ettha na aññeneva karaṇīyena pavisitabbo .
Piṇḍāya pana pavisitabboti āsaṅkā bhaveyyāti āha ‘‘ piṇḍāya vā ’’ tiādi .
‘‘ Anāpucchitvā ’’ ti iminā anāpucchāti ettha ākāro tvāpaccayassa kāriyoti dasseti .
Bhikkhācāran ti bhikkhāya caraṇaṭṭhānaṃ , upajjhāyena gantabbanti yojanā .
Pariveṇan ti upajjhāyassa pariveṇaṃ .
Passatīti upajjhāyaṃ passati .
Dassanatthāya vāti asubhadassanatthāya vā .
Imināpi vāsatthāya eva na gantabbanti āsaṅkaṃ
V1.195 nivatteti .Kamman ti pakkamanassa kāraṇaṃ kammaṃ .
Ananujānanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yāvatatiyan ’’ ti .
Tan ti upajjhāyaṃ .
Assāti saddhivihārikassa .
‘‘ Na sampajjatī ’’ ti iminā sace sampajjati , na pakkamitabbāti dasseti .
Kevalan ti vinā uddesādisampajjanehi .
Evarūpe upajjhāye nivārentepīti yojanā .
‘‘ Gelaññato ’’ ti iminā vuṭṭhānasaddassa avadhiapekkhataṃ dasseti .
Assāti upajjhāyassa .
Aññoti attanā añño .
Tassāti aññassa bhikkhussa .