5. Paṭhamapavāraṇasikkhāpadaṃ
236. Pañcame pavāritāti ettha vassaṃvutthapavāraṇā , paccayapavāraṇā , paṭikkhepapavāraṇā , yāvadatthapavāraṇā cāti catubbidhāsu pavāraṇāsu yāvadatthapavāraṇā ca paṭikkhepapavāraṇā cāti dve pavāraṇā adhippetāti dassento āha ‘‘ brāhmaṇenā ’’ tiādi .
Brāhmaṇena pavāritāti sambandho .
Sayan ti tatiyantanipāto ‘‘ pavāritā ’’ tipadena sambandho .
Casaddo aññattha yojetabbo yāvadatthapavāraṇāya ca paṭikkhepapavāraṇāya cāti .
Paṭimukhaṃ attano gehaṃ visanti pavisantīti paṭivissakāti vutte āsannagehavāsikā gahetabbāti āha ‘‘ sāmantagharavāsike ’’ ti .
237. Uddhaṅgamo ravo oravo , soyeva saddo oravasaddo , kākānaṃ oravasaddo kakoravasaddoti dassento āha ‘‘ kākānan ’’ tiādi .
239. Tavantupaccayassa atītatthabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ tattha cā ’’ tiādi .
Tatthāti ‘‘ bhuttavā ’’ tipade .
Yasmā yena bhikkhunā ajjhoharitaṃ hoti , tasmā so ‘‘ bhuttāvī ’’ ti saṅkhyaṃ gacchatīti
V1.58 yojanā .Saṅkhāditvāti dantehi cuṇṇaṃ katvā .
Tenāti tena hetunā .
Assāti ‘‘ bhuttāvī ’’ tipadassa .
Pavāreti paṭikkhipatīti pavārito bhikkhūti dassento āha ‘‘ katapavāraṇo ’’ ti .
Sopi cāti so paṭikkhepo ca hotīti sambandho .
Assāti ‘‘ pavārito ’’ tipadassa .
Tatthāti ‘‘ asanaṃ paññāyatī ’’ tiādivacane .
Yasmā
M0.70 bhuttāvītipi saṅkhyaṃ gacchati , tasmā na passāmāti yojanā .‘‘ Asanaṃ paññāyatī ’’ ti padabhājaniyā ‘‘ bhuttāvī ’’ ti mātikāpadassa asaṃsandanabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ asanaṃ paññāyatīti iminā ’’ tiādi .
Yañcāti yañca bhojanaṃ .
Dirattādīti ettha ādisaddena pañcādivacanaṃ saṅgaṇhāti .
Etan ti ‘‘ bhuttāvī ’’ tipadaṃ .
‘‘ Asanaṃ paññāyatī ’’ tiādīsu vinicchayo evaṃ veditabboti sambandho .
‘‘ Paññāyatī ’’ ti ettha ñādhātuyā khāyanatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ dissatī ’’ ti .
‘‘ Hatthapāse ’’ tipadassa dvādasahatthappamāṇo hatthapāso nādhippetoti āha ‘‘ aḍḍhateyyahatthappamāṇe ’’ ti .
Vācāya abhiharaṇaṃ nādhippetaṃ .
Tenāha ‘‘ kāyenā ’’ ti .
Abhiharatīti abhimukhaṃ harati .
Tan ti bhojanaṃ .
Etan ti pañcaṅgabhāvaṃ ,‘‘ pañcahi … pe … paññāyatī ’’ ti vacanaṃ vā .
Tatrāti ‘‘ asanaṃ paññāyatī ’’ tiādivacane .
Asnātīti kīyādigaṇattā , tassa ca ekakkharadhātuttā sakāranakārānaṃ saṃyogo daṭṭhabbo .
Tan ti bhojanaṃ .
Undati pasavati bhuñjantānaṃ āyubalaṃ janetīti odano .
Yavādayo pūtiṃ katvā katattā kucchitena masīyati āmasīyatīti kumāso .
Sacati samavāyo hutvā bhavatīti sattu .
Byañjanatthāya māretabboti maccho .
Mānīyati bhuñjantehīti maṃsaṃ .
Tatthāti odanādīsu pañcasu bhojanesu .
Sāro assatthi aññesaṃ dhaññānanti sālī .
Vahati bhuñjantānaṃ jīvitanti vīhi .
Yavati amissitopi missito viya bhavatīti yavo .
Gudhati pariveṭhati milakkhabhojanattāti godhumo .
Sobhanasīsattā kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu .
Mahantasīsattā , madhurarasanāḷattā ca varīyati patthīyati janehīti varako .
Koraṃ rudhiraṃ dūsati bhuñjantānanti kudrūsako .
Nibbatto odano nāmāti sambandho .
Tatthāti sattasu dhaññesu .
Sālītīti ettha itisaddo nāmapariyāyo .
Sālī nāmāti attho .
Eseva nayo ‘‘ vīhītī ’’ tiādīsupi .
Etthāti
M0.71 tiṇadhaññajātīsu .Nīvāro sāliyā anulomo , varakacorako varakassa anulomo .
Ambilapāyāsādīsūti ettha ādisaddena khīrabhattādayo saṅgaṇhanti .
Odhīti avadhi , mariyādoti attho .
So hi avahīyati cajīyati asmāti odhīti vuccati .
Yopi
V1.59 pāyāso vā yāpi ambilayāgu vā odhiṃ na dasseti , so pavāraṇaṃ na janetīti yojanā .Payena khīrena katattā pāyāso .
Pātabbassa , asitabbassa cāti dvinnaṃ byuppattinimittānaṃ sambhavato vā pāyāsoti vuccati .
Uddhanatoti cullito .
Sā hi upari dhīyanti ṭhapiyanti thālyādayo etthāti uddhananti vuccati .
Āvajjitvāti pariṇāmetvā .
Ghanabhāvan ti kathinabhāvaṃ .
Etthāpi vākye ‘‘ yo so ’’ ti padāni yojetabbāni .
Pubbeti abbhuṇhakāle .
Nimantaneti nimantanaṭṭhāne .
Bhatte ākiritvā dentīti sambandho .
Yāpanaṃ gacchati imāyāti yāgu .
Kiñcāpi tanukā hoti , tathāpīti yojanā .
Udakādīsūtiādisaddena kiñjikakhīrādayo saṅgayhanti .
Yāgusaṅgahameva gacchati , kasmā ?
Udakādīnaṃ pakkuthitattāti adhippāyo .
Tasmiṃ vāti sabhatte , pakkuthitaudakādike vā .
Aññasmiṃ vāti pakkuthitaudakādito aññasmiṃ udakādike vā .
Yattha yasmiṃ udakādike pakkhipanti , taṃ pavāraṇaṃ janetīti yojanā .
Suddharasakoti macchamaṃsakhaṇḍanhārūhi amisso suddho macchādirasako .
Rasakayāgūti rasakabhūtā dravabhūtā yāgu .
Ghanayāgūti kathinayāgu .
Etthāti ghanayāguyaṃ .
Pupphiatthāyāti pupphaṃ phullaṃ imassa khajjakassāti pupphī , pupphino attho payojanaṃ pupphiattho , tadatthāya katanti sambandho .
Te taṇḍuleti te seditataṇḍule .
Acuṇṇattā neva sattusaṅkhyaṃ , apakkattā na bhattasaṅkhyaṃ gacchanti .
Tehīti seditataṇḍulehi .
Te taṇḍule pacanti , karontīti sambandho .
‘‘ Yavehī ’’ ti bahuvacanena satta dhaññānipi gahitāni .
Esa nayo sālivīhiyavehīti etthāpi .
Thuseti dhaññatace .
Palāpetvāti paṭikkamāpetvā
M0.72 .Tan ti cuṇṇaṃ gacchatīti sambandho .
Kharapākabhajjitānan ti kharo pāko kharapāko , kharapākena bhajjitā kharapākabhajjitā , tesaṃ .
Na pavārenti asattusaṅgahattāti adhippāyo .
Kuṇḍakampīti kaṇampi .
Pavāreti sattusaṅgahattāti adhippāyo .
Tehīti lājehi .
Suddhakhajjakan ti piṭṭhehi amissitaṃ suddhaṃ phalāphalādikhajjakaṃ .
Yāguṃ pivantassa dentīti yojanā .
Tānīti dve macchamaṃsakhaṇḍāni .
Na pavāreti dvinnaṃ macchamaṃsakhaṇḍānaṃ akhāditattāti adhippāyo .
Tatoti dvemacchamaṃsakhaṇḍato nīharitvā ekanti sambandho , tesu vā .
Soti khādako bhikkhu .
Aññan ti dvīhi macchamaṃsakhaṇḍehi aññaṃ pavāraṇapahonakaṃ bhojanaṃ .
Avatthutāyāti pavāraṇāya avatthubhāvato .
Taṃ vitthārento āha ‘‘ yaṃ hī ’’ ti .
Hi saddo vitthārajotako .
Yan ti maṃsaṃ .
Idaṃ panāti idaṃ maṃsaṃ pana .
Paṭikkhittamaṃsaṃ kappiyabhāvato apaṭikkhipitabbaṭṭhāne
V1.60 ṭhitattā paṭikkhittampi maṃsabhāvaṃ na jahāti .Nanu khāditamaṃsaṃ pana akappiyabhāvato paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitattā khādiyamānampi maṃsabhāvaṃ jahātīti āha ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi .
Kuladūsakakammañca vejjakammañca uttarimanussadhammārocanañca sāditarūpiyañca kula … pe … rūpiyāni , tāni ādīni yesaṃ kuhanādīnanti kula … pe … rūpiyādayo , tehi .
Sabbatthāti sabbesu vāresu .
Evan tiādi nigamananidassanaṃ .
Tan ti bhojanaṃ .
Yathāti yenākārena .
Yena ajjhohaṭaṃ hoti , so paṭikkhipati pavāretīti yojanā .
Katthacīti kismiñci pattādike .
Tasmiṃ ce antareti tasmiṃ khaṇe ce .
Aññatrāti aññasmiṃ ṭhāne .
Patte vijjamānabhojanaṃ anajjhoharitukāmo hoti yathā , evanti yojanā .
Hīti saccaṃ .
Sabbatthāti sabbesu padesu .
Tatthāti kurundīyaṃ .
Ānisadassāti āgamma nisīdati etenāti ānisado , tassa pacchimantatoti sambandho .
Paṇhiantatoti pasati ṭhitakāle vā gamanakāle
M0.73 vā bhūmiṃ phusatīti paṇhī , tassa antato .‘‘ Dāyakassā ’’ tipadaṃ ‘‘ pasāritahatthan ’’ ti padena ca ‘‘ aṅgan ’’ ti padena ca avayavīsambandho .
Hatthapāsoti hatthassa pāso samīpo hatthapāso , hattho pasati phusati asmiṃ ṭhāneti vā hatthapāso , aḍḍhateyyahattho padeso .
Tasmin ti hatthapāse .
Upanāmetīti samīpaṃ nāmeti .
Anantaranisinnopīti hatthapāsaṃ avijahitvā anantare ṭhāne nisinnopi bhikkhu vadatīti yojanā .
Bhattapacchin ti bhattena pakkhittaṃ pacchiṃ .
Īsakan ti bhāvanapuṃsakaṃ .
Uddharitvā vā apanāmetvā vāti sambandhitabbaṃ .
Dūreti navāsane .
Itoti pattato .
Gato dūtoti sambandho .
Parivesanāyāti parivesanatthāya , bhattagge vā .
Tatrāti asmiṃ parivesane .
Tan ti bhattapacchiṃ .
Phuṭṭhamattāvāti phusiyamattāva .
Kaṭacchunā uddhaṭabhatte pana pavāraṇā hotīti yojanā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tassāti parivesakassa .
Abhihaṭe paṭikkhittattāti abhihaṭassa bhattassa paṭikkhittabhāvato .
‘‘ Kāyena vācāya vā paṭikkhipantassa pavāraṇā hotī ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassento āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tatthāti tesu kāyavācāpaṭikkhepesu .
Macchikabījanin ti makkhikānaṃ uttāsaniṃ bījaniṃ .
Khakārassa hi chakāraṃ katvā ‘‘ macchikā ’’ ti vuccati ‘‘ sacchikatvā ’’ tiādīsu
V1.61 viya ( a . ni .3.103).Ettha hi ‘‘ sakkhikatvā ’’ ti vattabbe khakārassa chakāro hoti .
Eko vadatīti sambandho .
Apanetvāti pattato apanetvā .
Etthāti vacane .
Kathan ti kenākārena hotīti yojanā .
Vadantassa nāmāti ettha nāmasaddo garahattho ‘‘ atthī ’’ tipadena yojetabbo .
Atthi nāmāti attho .
Itopīti pattatopi .
Tatrāpīti tasmiṃ vacanepi .
Samaṃsakan ti maṃsena saha pavattaṃ .
Rasan ti dravaṃ .
Tan ti vacanaṃ .
Paṭikkhipato hoti .
Kasmā ?
Maccho ca raso ca macchena misso raso
M0.74 cāti atthassa sambhavato .Idan ti vatthuṃ .
Maṃsaṃ visuṃ katvāti ‘‘ maṃsassa rasaṃ maṃsarasan ’’ ti maṃsapadatthassa padhānabhāvaṃ akatvā , rasapadatthasseva padhānabhāvaṃ katvāti attho .
Āpucchantan ti ‘‘ maṃsarasaṃ gaṇhathā ’’ ti āpucchantaṃ .
Tan ti maṃsaṃ .
Karambakoti missakādhivacanametaṃ .
Yañhi aññena aññena missetvā karonti , so ‘‘ karambako ’’ ti vuccati .
Ayaṃ panettha vacanattho – karoti samūhaṃ avayavinti karo , karīyati vā samūhena avayavināti karo , avayavo , taṃ vakati ādadātīti karambako , samūho .
‘‘ Kadambako ’’ tipi pāṭho , sopi yuttoyeva anumatattā paṇḍitehi .
Abhidhānepi evameva atthī .
Attho pana aññathā cintetabbo .
Imasmiṃ vā atthe rakārassa dakāro kātabbo .
Maṃsena misso , lakkhito vā karambako maṃsakarambako .
Na pavāretīti yesaṃ kesañci missakattā na pavāreti .
Pavāretīti maṃsena missitattā pavāreti .
Yo pana paṭikkhipati , so pavāritova hotīti yojanā .
Nimantaneti nimantanaṭṭhāne .
Hīti saccaṃ .
Tatthāti kurundiyaṃ .
Yenāti yena bhattena .
Etthāti ‘‘ yāguṃ gaṇhathā ’’ tiādivacane .
Adhippāyoti aṭṭhakathācariyānaṃ adhippāyo .
Etthāti ‘‘ yāgumissakaṃ gaṇhathā ’’ tiādivacane .
Duddasan ti dukkaraṃ dassanaṃ .
Idañcāti ‘‘ missakaṃ gaṇhathā ’’ tivacanañca .
Na samānetabban ti samaṃ na ānetabbaṃ , samānaṃ vā na kātabbaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Idaṃ panāti missakaṃ pana .
Etthāti missake .
Visuṃ katvāti rasakhīrasappīni āveṇiṃ katvā .
Tan ti rasādiṃ .
Kaddīyati maddīyatīti kaddamo .
Undati pasavati vaḍḍhatīti udakaṃ .
Undati vā kledanaṃ karotīti
V1.62 udakaṃ , nilīne satte gupati rakkhatīti gumbo , guhati saṃvaratīti vā gumbo .Anupariyāyantenāti anukkamena parivattitvā
M0.75 āyantena .Tan ti nāvaṃ vā setuṃ vā .
Majjhanhikan ti ahassa majjhaṃ majjhanhaṃ , ahasaddassa nhādeso , majjhanhaṃ eva majjhanhikaṃ .
Potthakesu pana majjhantikanti pāṭho atthi , so apāṭhoyeva .
Yo ṭhito pavāreti , tena ṭhiteneva bhuñjitabbanti yojanā .
Ānisadan ti pīṭhe phuṭṭhaānisadamaṃsaṃ .
Acāletvāti acāvetvā .
Ayameva vā pāṭho .
Upari ca passesu ca amocetvāti vuttaṃ hoti .
Adinnādāne viya ṭhānācāvanaṃ na veditabbaṃ .
Saṃsaritun ti saṃsabbituṃ .
Nan ti bhikkhuṃ .
Atirekaṃ ricati gacchatīti atirittaṃ , na atirittaṃ anatirittan ti atthaṃ dassento āha ‘‘ na atirittan ’’ ti .
‘‘ Adhikan ’’ tiiminā atirittasaddassa atisuññatthaṃ nivatteti .
Adhi hutvā eti pavattatīti adhikaṃ .
Taṃ panāti anatirittaṃ pana hotīti sambandho .
Tatthāti ‘‘ akappiyakatan ’’ tiādivacane .
Vitthāro evaṃ veditabboti yojanā .
Tatthāti atirittaṃ kātabbesu vatthūsu .
Yaṃ phalaṃ vā yaṃ kandamūlādi vā akatanti yojanā .
Akappiyabhojanaṃ vāti kuladūsakakammādīhi nibbattaṃ akappiyabhojanaṃ vā atthīti sambandho .
Yoti vinayadharo bhikkhu .
Tena katanti yojanā .
‘‘ Bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitena katan ’’ tivacanato bhuttāvinā apavāritena āsanā vuṭṭhitena kattabbanti siddhaṃ .
Tasmā pāto addhānaṃ gacchantesu dvīsu eko pavārito , tassa itaro piṇḍāya caritvā laddhaṃ bhikkhaṃ attanā abhutvāpi ‘‘ alametaṃ sabban ’’ ti kātuṃ labhati eva .
Yan ti khādanīyabhojanīyaṃ .
‘‘ Tadubhayampī ’’ tiiminā atirittañca atirittañca atirittaṃ , na atirittaṃ anatirittan ti atthaṃ dasseti .
Tassevāti anatirittasseva .
Etthāti anatiritte ,‘‘ kappiyakatan ’’ ti ādīsu sattasu vinayakammākāresu vā .
Anantareti vinayadharassa anantare āsane .
Pattato nīharitvāti sambandho .
Tatthevāti bhuñjanaṭṭhāneyeva .
Tassāti nisinnassa .
Tenāti bhattaṃ ānentena bhikkhunā bhuñjitabbanti yojanā .
‘‘ Nisinnena bhikkhunā ’’ ti kāritakammaṃ
M0.76 ānetabbaṃ .Kasmā ‘‘ hatthaṃ dhovitvā ’’ ti vuttanti pucchanto āha ‘‘ kasmā ’’ ti .
Hīti kāraṇaṃ .
Yasmā akappiyaṃ hoti , tasmā hatthaṃ dhovitvāti mayā vuttanti adhippāyo .
Tassāti bhattaṃ ānentassa .
Yenāti vinayadharena .
Puna yenāti evameva .
Yañcāti khādanīyabhojanīyañca .
Yena vinayadharena paṭhamaṃ akataṃ , teneva kattabbaṃ .
Yañca khādanīyabhojanīyaṃ paṭhamaṃ akataṃ , taññeva kattabbanti vuttaṃ hoti
V1.63 .Tatthāti paṭhamabhājane .
Hīti saccaṃ .
Paṭhamabhājanaṃ suddhaṃ dhovitvā katampi niddosameva .
Tena bhikkhunāti pavāritena bhikkhunā .
Kuṇḍepīti ukkhaliyampi .
Sā hi kuḍati odanādiṃ dāhaṃ karotīti kuṇḍoti vuccati .
Tan ti atirittakataṃ khādanīyabhojanīyaṃ .
Yena panāti vinayadharena pana .
Bhikkhuṃ nisīdāpentīti sambandho .
Maṅgalanimantaneti maṅgalatthāya nimantanaṭṭhāne .
Tatthāti maṅgalanimantane .
Karontenāti karontena vinayadharena .
Gilānena bhuñjitāvasesameva na kevalaṃ gilānātirittaṃ nāma , gilānaṃ pana uddissa ābhataṃ gilānātirittameva nāmāti dassento āha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi .
Yaṃkiñci gilānan ti upasampannaṃ vā anupasampannaṃ vā yaṃkiñci gilānaṃ .
Yaṃ dukkaṭaṃ vuttaṃ , taṃ asaṃsaṭṭhavasena vuttanti yojanā .
Anāhāratthāyāti pipāsacchedanaābādhavūpasamatthāya .
241. Sati paccayeti ettha paccayassa sarūpaṃ dassetuṃ ‘‘ pipāsāya satī ’’ ti ca ‘‘ ābādhe satī ’’ ti ca vuttaṃ .
Tena tenāti sattāhakālikena ca yāvajīvikena ca .
Tassāti ābādhassa .
Idaṃ padaṃ ‘‘ upasamanatthan ’’ ti ettha samudhātuyā sambandhe sambandho , yupaccayena sambandhe kammanti daṭṭhabbanti .
Pañcamaṃ .