7. Sappāṇakavaggo
1. Sañciccapāṇasikkhāpada-atthayojanā
382. Sappāṇakavaggassa
V1.89 paṭhame usuṃ asati khipati anenāti issāsoti kate dhanuyeva mukhyato issāso nāma , dhanuggahā- cariyoM0.106 pana upacārena .Usuṃ asati khipatīti issāsoti kate dhanuggahācariyo issāso nāma , idha pana upacārattho vā kattuttho vā gahetabboti āha ‘‘ dhanuggahācariyo hotī ’’ ti .
Pabbajitakāle issāsassa ayuttattā vuttaṃ ‘‘ gihikāle ’’ ti .
Voropitāti ettha vi ava pubbassa ruhadhātussa adhippāyatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ viyojitā ’’ ti .
Yasmā gacchatīti sambandho .
Etan ti ‘‘ jīvitā voropitā ’’ tivacanaṃ .
Kasmā vohāramattameva hoti , nanu yato kutoci yasmiṃ kismiṃci viyojite dve vatthūni viya visuṃ tiṭṭhanti pāṇato jīvite viyojite pāṇajīvitāpīti āha ‘‘ na hetthā ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ .
Etthāti ‘‘ jīvitā voropitā ’’ tivacane dassetunti sambandho .
Kiñci jīvitaṃ nāmāti yojanā .
Ayaṃ panettha atthasambandho – sīsālaṅkāre sīsato viyojite sīsaṃ alaṅkārato visuṃ tiṭṭhati yathā , evaṃ jīvite pāṇato viyojite jīvitaṃ pāṇato visuṃ na tiṭṭhati nāmāti .
Aññadatthūti ekaṃsena .
‘‘ Pāṇan ’’ ti sāmaññato vuttopi manussapāṇassa pārājikaṭṭhāne gahitattā idha pārisesañāyena tiracchānapāṇova gahetabboti āha ‘‘ tiracchānagatoyeva pāṇo ’’ ti .
Tan ti pāṇaṃ .
Mahante pana pāṇeti sambandho .
385. Sodhento apanetīti yojanā .
Maṅguloti manussarattapo eko kimiviseso .
So hi rattapivanatthāya maṅgati ito cito ca imaṃ cimañca ṭhānaṃ gacchatīti ‘‘ maṅgulo ’’ ti vuccati .
Padakkharānañhi aviparitatthaṃ , sotūnañca sajjhāyopadesalabhanatthaṃ katthaci ṭhāne vacanattho vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Tassa bījameva khuddakaṭṭhena maṅgulabījakaṃ , tasmiṃ .
Tan ti maṅgulabījakaṃ .
Bhindanto hutvāti yojanāti .
Paṭhamaṃ .
2. Sappāṇakasikkhāpadaṃ
387. Dutiye
V1.90 saha pāṇehīti sappāṇakaṃ udakanti dassento āha ‘‘ ye pāṇakā ’’ tiādi .Hīti saccaṃ .
Pattapūrampi udakanti sambandho
M0.107 .Tādisenāti sappāṇakena .
Dhovatopi pācittiyanti yojanā .
Udakasoṇḍin ti silāmayaṃ udakasoṇḍiṃ .
Pokkharaṇin ti silāmayaṃ pokkharaṇiṃ .
Uṭṭhāpayatopi pācittiyanti sambandho .
Tatoti soṇḍipokkharaṇīhi .
Udakassāti udakena , pūre ghaṭe āsiñcitvāti sambandho .
Tatthāti udake .
Udaketi udakasaṇṭhānakapadese āsiñcitaudake .
Patissatīti soṇḍipokkharaṇīhi gahitaudakaṃ patissatīti .
Dutiyaṃ .
3. Ukkoṭanasikkhāpadaṃ
392. Tatiye ‘‘ uccālentī ’’ tiiminā ukkoṭentīti ettha upubbassa kuṭadhātussa uccālanatthaṃ dasseti dhātūna , manekatthattā .
Yaṃ yaṃ patiṭṭhitaṃ yathāpatiṭṭhitaṃ , tassa bhāvo yathāpatiṭṭhitabhāvo , tena .
393. Yo dhammoti yo samathadhammo .
Dhammenāti ettha enasaddena ‘‘ yathādhamman ’’ ti ettha aṃitikāriyassa kāriṃ dasseti .
Iminā ‘‘ yathādhamman ’’ ti padassa ‘‘ nihatādhikaraṇan ’’ ti ettha nihatasaddena sambandhitabbabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Satthārā ’’ tipadaṃ ‘‘ vuttaṃ ’’ itipade kattā .
Natthi hataṃ hananaṃ imassāti nihatan ti vutte atthato vūpasamanamevāti āha ‘‘ vūpasamitan ’’ ti .
395. Yaṃ vā taṃ vā kammaṃ dhammakammaṃ nāma na hoti , atha kho adhikaraṇavūpasamakammameva dhammakammaṃ nāmāti dassento āha ‘‘ yena kammenā ’’ tiādi .
Ayampīti ayampi bhikkhu .
Sesapadānipīti ‘‘ dhammakamme vematiko ’’ tiādīni sesapadānipi .
Etthāti imasmiṃ sikkhāpade .
Vitthāro pana vuttoti sambandho .
Tatthevāti parivāre eva .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade , vibhaṅge vāti .
Tatiyaṃ .
4. Duṭṭhullasikkhāpadaṃ
399. Catutthe atthuddhāravasena dassitāni duṭṭhullasaddatthabhāvena sadisattāti adhippāyo .
‘‘ Dhuran ’’ ti
V1.91 ettha lakkhaṇavantattā bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ dhure ’’ ti .Dhure nikkhittamatte satīti yojanā .
Evaṃ
M0.108 dhuraṃ nikkhipitvāti ‘‘ aññassa nārocessāmī ’’ ti evaṃ dhuraṃ nikkhipitvā .Aññassāti vatthu , puggalato aññassa dutiyassa .
Sopīti dutiyopi .
Aññassāti tatiyassa .
Yāva koṭi na chijjati , tāva āpajjatiyevāti yojanā .
Tassevāti āpattiṃ āpannapuggalassa .
Vatthupuggaloyevāti āpattiṃ āpannapuggaloyeva .
Ayan ti paṭhamabhikkhu .
Aññassāti dutiyassa .
Soti dutiyo ārocetīti sambandho .
Yenāti paṭhamabhikkhunā .
Assāti dutiyassa .
Tassevāti paṭhamabhikkhusseva .
Vatthupuggalaṃ upanidhāya ‘‘ tatiyena puggalena dutiyassā ’’ ti vuttaṃ .
400. Pañcāpattikkhandheti thullaccayādike pañca āpattikkhandhe .
Ajjhācāro nāmāti adhibhavitvā vītikkamitvā ācaritabbattā ajjhācāro nāmāti .
Catutthaṃ .
5. Ūnavīsativassasikkhāpadaṃ
402. Pañcame aṅguliyoti karasākhāyo .
Tā hi aṅganti hatthato pañcadhā bhijjitvā uggacchantīti aṅguliyoti vuccanti .
Likhantassa upālissāti sambandho .
Tenāti bahucintetabbakāraṇena .
Assāti upālissa .
Uroti hadayaṃ .
Tañhi usati cittatāpo dahati etthāti uroti vuccati .
Rūpasuttan ti heraññikānaṃ rūpasuttaṃ , yathā hatthācariyānaṃ hatthisuttanti .
Akkhīnīti cakkhūni .
Tāni hi akkhanti visayesu byāpībhavanti , rūpaṃ vā passati imehīti akkhīnīti vuccanti .
Makasena sūcimukhānaṃ gahitattā ḍaṃsena piṅgalamakkhikāyova gahetabbāti āha ‘‘ ḍaṃsāti piṅgalamakkhikāyo ’’ ti .
Piṅgalamakkhikāyo hi ḍaṃsanaṭṭhena khādanaṭṭhena ḍaṃsāti vuccanti .
Dukkaro khamo etāsanti dukkhāti dassento āha ‘‘ dukkhamānan ’’ ti .
Vedanānanti sambandho .
Asātassa kāraṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ amadhurānan ’’ ti .
Iminā amadhurattā na sāditabbāti asātāti atthaṃ dasseti .
Pāṇasaddajīvitasaddānaṃ pariyāyabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ jīvitaharānan ’’ ti .
Pāṇaṃ haranti apanentīti pāṇaharā , tāsaṃ vedanānanti sambandho .
404. Vijāyanakālato
M0.109 paṭṭhāya paripuṇṇavīsativasso na gahetabbo , gabbhagahaṇakālatoV1.92 pana paṭṭhāyāti dassento āha ‘‘ paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāyā ’’ ti .Gabbhe sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ paripuṇṇamassāti gabbhavīso puggalo .
Hīti saccaṃ .
Yathāhāti yenākārena saṅkhyaṃ gacchati , tenākārena bhagavā āhāti yojanā .
Atha vā yathā kiṃ vacanaṃ bhagavā āhāti yojanā .
Gabbhavīso hutvā upasampannoti sambandho .
Amhīti asmi .
Nusaddo parivitakkatthe nipāto .
Yan ti yādisaṃ paṭhamaṃ cittanti sambandho .
Iminā paṭisandhicittaṃ dasseti .
‘‘ Paṭhamaṃ viññāṇan ’’ ti tasseva vevacanaṃ .
Tan ti paṭhamaṃ cittaṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ .
Assāti sattassa .
Sāva jātīti sā eva paṭisandhi , gabbho nāma hotīti sambandho .
Tatthāti pāḷiyaṃ , vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Yoti puggalo .
Mahāpavāraṇāyāti assayujapuṇṇamiyaṃ .
Sā hi pūjitapavāraṇattā mahāpavāraṇāti vuccati .
Tatoti pavāraṇāya jātakālato .
Tan ti mahāpavāraṇaṃ .
Pāṭipade cāti ettha casaddo aniyamavikappattho , pavāraṇadivasapāṭipadadivasesu aññatarasmiṃ divase upasampādetabboti attho .
Hāyanavaḍḍhanan ti kucchimhi vasitamāsesu adhikesu hāyanañca ūnesu vaḍḍhunañca veditabbaṃ .
Porāṇakattherā pana upasampādentīti sambandho .
Ekūnavīsativassan ti anantare vuttaṃ ekūnavīsativassaṃ .
Nikkhamanīyoti sāvaṇamāso .
So hi antovīthito bāhiravīthiṃ nikkhamati sūriyo asminti ‘‘ nikkhamanīyo ’’ ti vuccati .
Pāṭipadadivaseti pacchimikāya vassūpagamanadivase .
Taṃ upasampādanaṃ .
Kasmāti pucchā .
Ettha ṭhatvā parihāro vuccate mayāti yojanā .
Vīsatiyā vassesūti upasampannapuggalassa vīsatiyā vassesu .
Tiṃsarattidivassa ekamāsattā ‘‘ cattāro
M0.110 māsā parihāyantī ’’ ti vuttaṃ .Ukkaḍḍhantīti ekassa adhikamāsassa nāsanatthāya vassaṃ upari kaḍḍhanti .
Tatoti chamāsato apanetvāti sambandho .
Etthāti ‘‘ ekūnavīsativassan ’’ tiādivacane .
Pana -saddo hisaddattho , saccanti attho .
Yoti puggalo .
Tasmāti yasmā gabbhamāsānampi gaṇanūpagattā gahetvā upasampādenti , tasmā cha māse vasitvāti sambandho .
Aṭṭha māse vasitvā jātopi na jīvatīti suttantaaṭṭhakathāsu ( dī . ni . aṭṭha .2.24-25; ma . ni . aṭṭha .3.205) vuttaṃ .
406. Dasavassaccayenāti upasampadato dasavassātikkamena .
Upasampādetīti upajjhāyo vā
V1.93 kammavācācariyo vā hutvā upasampādeti .Tan ti upajjhācariyabhūtaṃ anupasampannapuggalaṃ .
Kammavācācariyo hutvā upasampādento taṃ muñcitvā sace aññopi kammavācācariyo atthi , sūpasampanno .
Sova sace kammavācaṃ sāveti , nupasampanno .
Ñatvā pana puna anupasampādente saggantarāyopi maggantarāyopi hotiyevāti daṭṭhabbanti .
Pañcamaṃ .
6. Theyyasatthasikkhāpadaṃ
407. Chaṭṭhe ‘‘ paṭiyālokan ’’ ti ettha ālokasaddena sūriyo vutto upacārena .
Sūriyo hi puratthimadisato uggantvā pacchimadisaṃ gato , tasmā sūriyasaṅkhātassa ālokassa paṭimukhaṃ ‘‘ paṭiyālokan ’’ ti vutte pacchimadisāyeva gahetabbāti āha ‘‘ pacchimaṃ disanti attho ’’ ti .
Kammikāti kamme yuttā payuttā .
409. Rājānan ti ettha rañño santakaṃ ‘‘ rājā ’’ ti vuccati upacārena , atha vā rañño eso ‘‘ rājā ’’ ti katvā rañño santakaṃ ‘‘ rājā ’’ ti vuccati .
Theyyan ti thenetvā ‘‘ sakkaccan ’’ tiādīsu ( pāci .606) viya niggahītāgamo hoti .
Rājānaṃ , rañño santakaṃ vā theyyaṃ thenetvā
M0.111 gacchantīti attho .Iti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ rājānaṃ vā thenetvā ’’ tiādi .
411. Catūsu visaṅketesu dvīhi anāpatti , dvīhi āpattiyevāti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Saṃvidhānasikkhāpadaṃ
412. Sattame ‘‘ padhūpento ’’ ti ettha papubba dhūpadhātu paribhāsanatthe vattatīti āha ‘‘ paribhāsanto ’’ ti .
Tvaṃ samaṇopi mātugāmena saddhiṃ gacchasi , tuyheveso doso , netassa purisassāti attānaṃyeva paribhāsantoti attho .
‘‘ Nikkhāmesī ’’ tiiminā ‘‘ nippātesī ’’ tiettha nipubba patadhātu gatyatthoti dassetīti .
Sattamaṃ .
8. Ariṭṭhasikkhāpadaṃ
417. Aṭṭhame gandheti gijjhe .
Te hi gidhanti kuṇapaṃ abhikaṅkhantīti ‘‘ gandhā ’’ ti vuccanti
V1.94 .Gaddhe tipi pāṭho , sopi yujjati yathā ‘‘ yuganandho , yuganaddho ’’ ti ca ‘‘ paṭibandho paṭibaddho ’’ ti ca .
Bādhayiṃsūti haniṃsu .
Assāti ariṭṭhassa .
Taddhitena vuttassa atthassa dassetumāha ‘‘ te ’’ tiādi .
Teti antarāyikā .
Tatthāti pañcavidhesu antarāyikesu .
‘‘ Tathā ’’ tipadena ‘‘ kammantarāyikaṃ nāmā ’’ ti padaṃ atidisati .
Taṃ panāti bhikkhunidūsakakammaṃ pana .
Mokkhassevāti magganibbānasseva .
Maggo hi kilesehi muccatīti atthena mokkho nāma .
Jhānampettha saṅgahitaṃ nīvaraṇehi vimuccanattā .
Nibbānaṃ vimuccīti atthena mokkho nāma .
Phalampettha saṅgahitaṃ vimuccitattā .
Niyatamicchādiṭṭhidhammāti niyatabhāvaṃ pattā , niyatavasena vā pavattā micchādiṭṭhisaṅkhātā dhammā .
Te pana natthikaahetuka akiriyavasena tividhā .
Paṇḍakādigahaṇassa nidassanamattattā ‘ paṭisandhidhammā ’’ tipadena ahetukadvihetukapaṭisandhidhammā gahetabbā sabbesampi vipākantarāyikabhāvato .
Tepi mokkhasseva antarāyaṃ karonti , na saggassa .
Te panāti ariyūpavādā pana .
Tāvadeva upavādantarāyikā
M0.112 nāmāti yojanā .Tāpīti sañcicca āpannā āpattiyopi .
Pārājikāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānātī ’’ ti .
Saṅghādisesāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ na vuṭṭhāti vā ’’ ti .
Lahukāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ na deseti vā ’’ ti .
Tatrāti pañcavidhesu antarāyikesu .
Ayaṃ bhikkhūti ariṭṭho gandhabādhipubbo bhikkhu .
Sesantarāyiketi āṇāvītikkamantarāyikato sese catubbidhe antarāyike .
Ime āgārikāti agāre vasanasīlā ime manussā .
Bhikkhūpi passanti phusanti paribhuñjantīti sambandho .
Kasmā na vaṭṭanti , vaṭṭantiyevāti adhippāyo .
Rasena rasaṃ saṃsanditvāti upādiṇṇakarasena anupādiṇṇakarasaṃ , anupādiṇṇakarasena vā upādiṇṇakarasaṃ samānetvā .
Yoniso paccavekkhaṇassa abhāvato saṃvijjati chandarāgo etthāti sacchandarāgo , soyeva paribhogo sacchandarāgaparibhogo , taṃ .
Ekaṃ katvāti samānaṃ katvā .
Ghaṭento viya pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvāti yojanā .
Kiṃ saddo garahattho , kasmā bhagavatā paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ , na paññāpetabbanti attho .
Mahāsamuddaṃ bandhanto yathā akattabbaṃ karoti , tathā paṭhamapārājikaṃ paññapento bhagavā apaññattaṃ paññapetīti adhippāyo .
Etthāti paṭhamapārājike .
Āsan ti bhabbāsaṃ .
Āṇācakketi āṇāsaṅkhāte cakke .
Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ kucchitatthena , kucchitatthe hi ko .
Aṭṭhikameva khalo nīcaṭṭhena lāmakaṭṭhenāti aṭṭhikaṅkhalo niggahītāgamaṃ katvā .
Tena upamā sadisāti aṭṭhikaṅkhalūpamā .
‘‘ Aṭṭhī ’’ ti
V1.95 ca ‘‘ kaṅkhalan ’’ ti ca padaṃ gahetvā vaṇṇenti ācariyā ( sārattha . ṭī . pācittiya 3.417; vi . vi . ṭī . pācittiya 2.417; ma . ni . aṭṭha .2.42; ma . ni . ṭī .3.42).Aṅgārakāsūpamāti aṅgārarāsisadisā , aṅgārehi vā paripuṇṇā āvāṭasadisā .
Asisūnūpamāti ettha asīti khaggo .
So hi asate khipate anenāti ‘‘ asī ’’ ti vuccati .
Sūnāti adhikoṭṭanaṃ .
Tañhi sunati sañcuṇṇabhāvaṃ gacchati etthāti ‘‘ sūnā ’’ ti vuccati .
Asinā sūnāti asisūnā , tāya upamā sadisāti asisūnūpamā .
Sattisūlūpamāti sattiyā ca sūlena
M0.113 ca sadisā .Etthāti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Majjhimaṭṭhakathāyaṃ alagaddūpamasutte ( ma . ni . aṭṭha .1.234 ādayo ) gahetabbo .
Evaṃsaddakhosaddānamantare viyasaddassa byādesabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ evaṃ viya kho ’’ ti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ
424. Navame anudhammassa sarūpaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ anulomavattaṃ disvā katā osāraṇā ’’ ti .
Iminā anulomavattaṃ disvā kato osāraṇasaṅkhāto dhammo anudhammoti dasseti .
Osāraṇāti pavesanā .
Tenevāti ukkhittakassa akaṭānudhammattā eva .
Assāti ‘‘ akaṭānudhammenā ’’ ti padassa .
Dadato vā gaṇhato vāti vāsaddo aniyamavikappatthoti .
Navamaṃ .
10. Kaṇṭakasikkhāpadaṃ
428. Dasame ariṭṭhassa uppannaṃ viya etassāpi uppannanti yojanā .
Ummajjantassāti manasikarontassa .
Saṃvāsassa nāsanā saṃvāsanāsanā .
Liṅgassa nāsanā liṅganāsanā .
Daṇḍakammena nāsanā daṇḍakammanāsanā .
Tatthāti tividhāsu nāsanāsu .
Dūsako … pe … nāsethāti ettha ayaṃ nāsanā liṅganāsanā nāmāti yojanā .
Ayan ti daṇḍakammanāsanā .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade ,‘‘ nāsetū ’’ ti pade vā .
Tatthāti purimavacanāpekkhaṃ ,‘‘ evañca pana bhikkhave ’’ ti ādivacaneti attho .
Pireti āmantanapadaṃ parasaddena samānatthanti āha ‘‘ parā ’’ ti .
‘‘ Amhākaṃ anajjhattikabhūta ’’ iti vā ‘‘ amhākaṃ paccanīkabhūta ’’ iti vā attho daṭṭhabbo .
‘‘ Amāmaka ’’ itipadena ‘‘ para ’’ itipadassa adhippāyatthaṃ dasseti .
Amhe namamāyaka , amhehi vā namamāyitabba iti attho .
‘‘ Amhāmaka ’’ itipi hakārayutto pāṭho .
Amhehi āmakaiti
V1.96 attho .Yatthāti yasmiṃ ṭhāne .
Teti upayogatthe sāmivacanaṃ , tanti
M0.114 attho .Tava rūpasadde vāti sambandho .
Na passāmāti na passāma , na suṇāma .
429. Tenāti sāmaṇerena .
‘‘ Kārāpeyyā ’’ ti pade kāritakammanti .
Dasamaṃ .
Sappāṇakavaggo sattamo .